Trẻ sợ sai, sợ thua — không chịu thử bài khó, xé vở khi viết hỏng một chữ, khóc ầm khi thua cờ, bỏ ngang khi thấy mình không giỏi ngay — thường là vì con tin rằng sai hay thua nghĩa là mình kém. Cha mẹ giúp con bằng cách tách việc làm sai ra khỏi giá trị của con: khen quá trình chứ không khen "con thông minh", để con thấy bố mẹ cũng sai và sửa, cho con thua trong những cuộc chơi nhỏ ở nhà, và dạy con chữ "chưa" — "con chưa làm được", không phải "con không làm được".
Sợ sai là sợ gì
Hãy hình dung một bé tám tuổi giỏi toán, quen được khen "con thông minh quá". Một hôm gặp bài toán đố lạ, bé nhìn mười giây rồi gấp vở: "Bài này dở, con không làm." Không phải bé lười. Bé đang bảo vệ một điều quý: hình ảnh "đứa trẻ thông minh". Thử mà sai thì hình ảnh ấy lung lay. Không thử thì an toàn.
Đây là nghịch lý mà nhiều cha mẹ không ngờ tới: đôi khi chính những đứa trẻ được khen nhiều nhất lại sợ thử nhất. Với trẻ nhút nhát, thêm một lớp nữa: sai trước mặt người khác — trước cô, trước bạn — còn đáng sợ hơn sai một mình.
Những dấu hiệu hay gặp:
- Chỉ làm những việc chắc chắn làm tốt; từ chối thử điều mới.
- Tẩy đi tẩy lại, xé trang, làm lại từ đầu vì một lỗi nhỏ.
- Khóc, nổi giận, đổ lỗi khi thua; không chịu chơi tiếp.
- Hỏi đi hỏi lại "thế này đúng chưa?" trước khi dám làm tiếp.
- Nói "con dốt", "con chẳng làm được gì" sau một lần sai.
Nghiên cứu về lời khen: "con thông minh" và "con đã cố gắng"
Năm 1998, hai nhà tâm lý học Claudia Mueller và Carol Dweck (khi đó ở Đại học Columbia) cho học sinh lớp 5 làm một bộ câu đố. Sau phần đầu, một nhóm được khen "em làm tốt, em thông minh quá", nhóm kia được khen "em làm tốt, chắc em đã rất cố gắng".
- Khi được chọn phần tiếp theo, phần lớn trẻ được khen thông minh chọn bài dễ để chắc chắn tiếp tục "trông thông minh". Phần lớn trẻ được khen cố gắng chọn bài khó hơn để học được thêm.
- Sau khi gặp một bộ bài rất khó, nhóm được khen thông minh làm kém hơn hẳn ở lượt sau, kém vui hơn và một số còn khai điểm cao hơn thực tế.
Từ đó, Dweck phát triển ý tưởng về tư duy cố định (tin rằng năng lực là cố định, sai nghĩa là mình kém) và tư duy phát triển (tin rằng năng lực lớn lên qua luyện tập, sai là một phần của học). Các nghiên cứu về sau cho thấy tác động thực tế của việc "dạy tư duy phát triển" ở trường không lớn như lúc đầu kỳ vọng và còn được tranh luận. Nhưng ý cốt lõi về lời khen vẫn rất hữu ích cho cha mẹ: khen việc con làm, không khen con "là" gì. Mục Nuôi dưỡng lòng can đảm có bài riêng về cách khen.
Chữ "chưa" có sức mạnh
Trong một bài nói nổi tiếng năm 2014, Dweck kể về một trường trung học ở Chicago cho học sinh nhận điểm "Not Yet" (Chưa đạt) thay cho "Trượt". Chi tiết ấy dễ mang vào nhà mình:
| Con nói | Cha mẹ gợi ý thêm |
|---|---|
| "Con không biết bơi." | "Con chưa biết bơi." |
| "Con dốt toán." | "Dạng bài này con chưa quen. Mình xem lại bước nào khó nhé." |
| "Con vẽ xấu." | "Con chưa vẽ được như ý. Con muốn chỗ nào khác đi?" |
| "Con thua rồi, con chán." | "Ván này con thua. Lần sau con muốn thử cách nào?" |
Việc làm được ngay
Cho con thấy người lớn cũng sai
- Kể lỗi trong ngày ở bữa tối: "Hôm nay bố gửi nhầm email cho sếp. Bố đã xin lỗi và gửi lại." Con thấy sai là chuyện bình thường của người lớn, và có cách xử lý.
- Nói to khi mình làm hỏng: "Ôi, mẹ cho nhiều muối quá. Lần sau mẹ nếm trước." Không tự mắng mình trước mặt con.
- Thử một việc mới cùng con mà cả hai đều chưa giỏi: gấp giấy, trồng cây, học một bài hát. Con thấy bố mẹ vụng về, thử lại, cười.
Cho con thua ở chỗ an toàn
- Chơi cờ cá ngựa, cờ caro, đua xếp hình với con. Không phải lúc nào cũng để con thắng — con cần được tập thua trong vòng tay gia đình trước khi thua ở lớp, ở sân bóng.
- Khi bố mẹ thua: "Ôi, mẹ thua rồi. Tiếc thật. Chơi ván nữa không?" Làm mẫu cách thua.
- Khi con thua và khóc: ôm con, gọi tên cảm xúc ("Con tiếc lắm đúng không"), đợi con bình tĩnh, rồi mới hỏi "Ván sau con muốn thử gì khác?".
Khen đúng chỗ
- "Con thử ba cách mới ra bài này."
- "Con viết hỏng chữ nhưng không xé trang, con sửa lại. Mẹ thấy rồi."
- "Con chọn bài khó hơn dù biết có thể sai. Đó là dũng cảm."
Câu nói mẫu khi con sợ thử
- "Con lo nếu sai thì sao? Nếu sai, điều gì sẽ xảy ra? Rồi sau đó thì sao?" — để con thấy điều tệ nhất thường không tệ đến thế.
- "Mình thử năm phút thôi. Hết năm phút con muốn dừng thì dừng."
- "Bài này mục tiêu không phải làm đúng, mà là thử. Thử là đạt rồi."
Những điều nên tránh
- Khen nhãn: "con thông minh", "con là thiên tài", "con giỏi nhất lớp".
- Phản ứng dữ dội khi con sai: thở dài, mắng, "sao bài dễ thế mà cũng sai".
- Chấm điểm, xếp hạng con trong nhà, so con với anh chị, với con nhà hàng xóm.
- Làm thay khi con gặp khó: sửa hết bài tập, vẽ lại tranh cho đẹp. Con học rằng việc của mình không đủ tốt.
- Luôn để con thắng để con khỏi buồn.
- Chỉ hỏi về điểm: "Hôm nay được mấy điểm?" thay vì "Hôm nay con học được gì mới? Có gì khó không?".
Khi nào cần để ý hơn
Phần lớn trẻ sợ sai sẽ dịu đi khi gia đình thay đổi cách phản ứng. Nên hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu:
- Con làm đi làm lại một việc nhiều lần vì "chưa hoàn hảo", mất hàng giờ, kèm lo âu rõ, hoặc có những nghi thức lặp lại khó dừng.
- Con sợ sai đến mức không dám làm bài kiểm tra, đau bụng, mất ngủ trước giờ thi, kéo dài nhiều tháng.
- Con thường xuyên nói những câu tự chê nặng nề ("con vô dụng", "con không nên sinh ra"), buồn bã kéo dài. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm đau mình, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, và nói với một người lớn tin cậy.
Đọc thêm / làm tiếp
- Carol Dweck, Mindset (2006; đã có bản tiếng Việt) — sách gốc về tư duy cố định và tư duy phát triển.
- Sách tranh The Most Magnificent Thing (Ashley Spires, 2014): cô bé muốn làm ra "thứ tuyệt vời nhất", làm hỏng mãi, nổi giận, rồi tìm ra cách. Beautiful Oops! (Barney Saltzberg, 2010): mỗi vết mực đổ, mỗi trang rách biến thành một bức tranh mới.
- Thử "bức tranh từ vết bẩn": nhỏ một giọt màu lên giấy, cùng con biến nó thành con vật, đám mây, chiếc xe.
- Câu hỏi để nói chuyện với con: "Tuần này con sai điều gì mà học được điều hay?"
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ sợ sai, sợ thua?
Thường vì trẻ tin rằng sai hay thua nghĩa là mình kém, nhất là khi quen được khen "thông minh" hoặc thấy người lớn phản ứng gay gắt với lỗi. Trẻ nhút nhát còn sợ sai trước mặt người khác hơn là sai một mình.
Có nên khen con thông minh không?
Nên hạn chế. Nghiên cứu của Mueller và Dweck năm 1998 cho thấy trẻ được khen thông minh dễ chọn việc dễ để giữ hình ảnh, còn trẻ được khen cố gắng sẵn sàng thử việc khó hơn. Khen cụ thể việc con làm và cách con làm sẽ giúp con dám thử.
Con khóc mỗi khi thua thì làm sao?
Ôm con, gọi tên cảm xúc và đợi con bình tĩnh trước khi nói chuyện. Thường xuyên chơi cờ, đua xếp hình với con ở nhà và không phải lúc nào cũng để con thắng, đồng thời bố mẹ làm mẫu cách thua vui vẻ.
Có nên để trẻ luôn thắng khi chơi với bố mẹ không?
Không nên. Thua trong những cuộc chơi nhỏ ở nhà, có bố mẹ bên cạnh, là cách an toàn để trẻ tập chịu thua trước khi gặp thua ở trường hay trong thể thao.
Trẻ cầu toàn quá mức khi nào cần đi khám?
Khi con làm đi làm lại một việc hàng giờ vì chưa hoàn hảo, có những nghi thức lặp lại khó dừng, hoặc lo âu về sai sót làm con mất ngủ, sợ đi học kéo dài. Lúc đó nên gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.