Nhút nhát, hướng nội và lo âu xã hội là ba chuyện khác nhau dù trông giống nhau từ bên ngoài. Trẻ hướng nội thích chơi một mình hoặc với ít bạn, không sợ người khác, chỉ thấy đám đông làm mình mệt. Trẻ nhút nhát muốn tham gia nhưng ngại ngùng, cần thời gian làm quen, rồi sẽ hoà nhập. Còn lo âu xã hội là nỗi sợ bị đánh giá, bị chê cười dữ dội và kéo dài, làm con né tránh trường lớp, bạn bè — đây là tình trạng cần chuyên gia giúp. Phân biệt đúng giúp cha mẹ không ép một đứa trẻ hướng nội "phải hoạt bát", cũng không bỏ qua một đứa trẻ đang khổ vì lo âu.
Ba đứa trẻ trong một bữa tiệc sinh nhật
Hãy hình dung ba bé cùng tám tuổi đến một bữa tiệc sinh nhật đông vui. Đây là ví dụ dựng ra để minh hoạ:
- Bé A chào chủ nhà, chơi với hai bạn thân một lúc, rồi ra góc phòng đọc truyện. Về nhà bé kể vui vẻ, nhưng nói "con mệt, con muốn ở một mình một lúc". Bé A có thiên hướng hướng nội.
- Bé B đứng nép cạnh mẹ mười lăm phút đầu, không trả lời khi được hỏi. Rồi bé nhìn các bạn chơi, nhích dần lại, đến cuối tiệc cười đùa như mọi người. Bé B nhút nhát.
- Bé C đau bụng từ tối hôm trước, xin không đi. Đến nơi bé không rời mẹ suốt buổi, không ăn vì sợ "ăn trước mặt người khác bị cười", khóc khi được mời lên thổi nến cùng. Chuyện tương tự xảy ra ở lớp, ở lớp học thêm, suốt mấy tháng nay. Bé C có những dấu hiệu nên được chuyên gia đánh giá về lo âu xã hội.
Nhìn từ xa, cả ba đều "không sôi nổi". Nhưng ba bé cần ba cách đồng hành khác nhau.
Hướng nội: một kiểu nạp năng lượng
Khái niệm hướng nội – hướng ngoại được nhà tâm lý học Carl Jung đưa ra từ năm 1921, rồi được nhiều nhà nghiên cứu nhân cách phát triển tiếp. Hiểu đơn giản: người hướng nội nạp lại năng lượng khi ở một mình hoặc với ít người, người hướng ngoại nạp năng lượng khi ở giữa đông người. Đó là sở thích, không phải nỗi sợ.
Trẻ hướng nội thường: thích chơi sâu một việc, có một hai bạn thân thay vì nhiều bạn, suy nghĩ trước khi nói, cần nghỉ sau buổi đông vui. Các con có thể phát biểu rất tốt khi đã chuẩn bị, có thể dẫn dắt nhóm nhỏ. Không có gì cần "sửa".
Cuốn Quiet (2012) của Susan Cain đã giúp nhiều phụ huynh nhận ra điều này: nhà trường và xã hội thường khen trẻ sôi nổi, làm trẻ hướng nội nghĩ mình có lỗi.
Nhút nhát: muốn mà ngại
Nhút nhát là sự dè dặt, căng thẳng khi gặp người lạ hoặc tình huống mới. Khác với hướng nội, trẻ nhút nhát thường muốn tham gia — muốn chơi với nhóm bạn, muốn giơ tay — nhưng cảm giác ngại kéo lại. Khi đã quen, nỗi ngại giảm rõ.
Một đứa trẻ có thể vừa hướng nội vừa nhút nhát, hoặc hướng ngoại mà nhút nhát (thích đông người nhưng cần thời gian làm quen), hoặc hướng nội mà không hề nhút nhát. Hai nét này độc lập với nhau. Phần lý do vì sao có trẻ nhút nhát được bàn kỹ ở bài Trẻ nhút nhát: tính khí bẩm sinh hay do cách nuôi dạy trong cùng mục.
Lo âu xã hội: khi nỗi sợ bị đánh giá chiếm lấy cuộc sống
Lo âu xã hội (social anxiety disorder) là một rối loạn lo âu: trẻ sợ dữ dội những tình huống có thể bị người khác nhìn, đánh giá, chê cười — nói trước lớp, ăn trước mặt người khác, gặp bạn mới, đọc to. Theo các tiêu chí chẩn đoán thường dùng (DSM-5), với trẻ em có vài điểm cần lưu ý:
- Nỗi sợ phải xuất hiện cả khi ở với bạn cùng tuổi, không chỉ với người lớn.
- Trẻ có thể không nói ra được mà thể hiện bằng khóc, ăn vạ, đông cứng, bám chặt người lớn, thu mình, không nói.
- Nỗi sợ quá mức so với tình huống thật, gây né tránh hoặc chịu đựng rất khổ sở.
- Thường kéo dài khoảng 6 tháng trở lên và ảnh hưởng rõ đến học hành, bạn bè, sinh hoạt.
Lo âu xã hội hay bắt đầu ở tuổi thiếu niên nhưng có thể xuất hiện sớm hơn. Trẻ có tính khí rụt rè mạnh từ nhỏ có nguy cơ cao hơn, nhưng phần lớn trẻ nhút nhát không bị lo âu xã hội.
Bảng phân biệt
| Hướng nội | Nhút nhát | Lo âu xã hội | |
|---|---|---|---|
| Bản chất | Sở thích, cách nạp năng lượng | Nét tính khí, ngại chỗ lạ | Rối loạn lo âu |
| Có sợ không? | Không nhất thiết | Ngại, căng thẳng lúc đầu | Sợ dữ dội bị đánh giá, chê cười |
| Khi đã quen | Thoải mái, vẫn thích nhóm nhỏ | Hoà nhập tốt hơn rõ | Vẫn sợ, kể cả với bạn quen |
| Ảnh hưởng cuộc sống | Không | Ít, giảm dần | Rõ: né học, né bạn, đau bụng, khóc |
| Cha mẹ làm gì | Tôn trọng, cho thời gian riêng | Chuẩn bị trước, khuyến khích từng bước | Đưa con gặp chuyên gia, phối hợp trị liệu |
Việc làm được ngay
Quan sát và ghi lại
- Con ngại ở đâu: chỉ với người lớn lạ, hay cả với bạn cùng tuổi?
- Khi đã quen, con có thoải mái không?
- Con có muốn tham gia mà không dám, hay đơn giản là không muốn?
- Có dấu hiệu cơ thể (đau bụng, buồn nôn, mất ngủ) trước các sự kiện đông người không? Kéo dài bao lâu rồi?
Hỏi chính con
Trẻ từ khoảng 6 tuổi thường trả lời được những câu hỏi đơn giản:
- "Ở bữa tiệc, con thích nhất lúc nào? Không thích lúc nào?"
- "Khi cô gọi lên bảng, trong đầu con nghĩ gì?"
- "Nếu được chọn, con muốn chơi với nhiều bạn hay một hai bạn?"
- "Con có lo các bạn cười con không? Con lo chuyện đó nhiều không?"
Câu trả lời "con chỉ thích chơi với Mai thôi" rất khác với "con sợ các bạn cười con suốt".
Đồng hành theo từng kiểu
- Con hướng nội: cho phép con nghỉ sau buổi đông, không bắt "ra chơi với các anh chị đi" mọi lúc, giúp con tìm một hai bạn hợp tính.
- Con nhút nhát: chuẩn bị trước, đến sớm, cho thời gian làm quen, khen bước nhỏ.
- Con có dấu hiệu lo âu xã hội: vẫn làm những điều trên, đồng thời đặt lịch gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Những điều nên tránh
- Coi hướng nội là lỗi: "Sao không ra chơi với mọi người, cứ ru rú trong phòng."
- Coi lo âu xã hội là "nhát thôi, lớn tự hết" khi con đã khổ nhiều tháng.
- Ép biểu diễn: bắt hát, bắt đọc thơ trước họ hàng để "cho dạn".
- Chê cười nỗi lo của con: "Ai thèm nhìn con mà sợ."
- Tự gán tên bệnh từ bài đọc trên mạng rồi nói với con, với người thân.
Khi nào cần gặp chuyên gia
- Nỗi sợ bị đánh giá kéo dài nhiều tháng, có cả với bạn cùng tuổi, làm con không muốn đi học, không có bạn.
- Con đau bụng, đau đầu, mất ngủ lặp lại trước các buổi học, buổi sinh hoạt.
- Con hoàn toàn không nói ở trường dù nói bình thường ở nhà (xem bài về câm chọn lọc).
- Con buồn bã kéo dài, nói những câu như "con chẳng ra gì", "không ai thích con". Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm đau mình, gọi 115 hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất và nói với một người lớn tin cậy.
Liệu pháp nhận thức – hành vi, có tiếp xúc dần với tình huống xã hội và tập kỹ năng, là cách điều trị tâm lý được dùng phổ biến cho lo âu xã hội ở trẻ. Bắt đầu bằng bác sĩ nhi, rồi khoa tâm lý / tâm thần nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Đọc thêm / làm tiếp
- Susan Cain, Quiet (2012, đã có bản tiếng Việt) và Quiet Power (2016) cho trẻ lớn.
- Child Mind Institute có bài phân biệt nhút nhát và lo âu xã hội ở trẻ, kèm danh sách dấu hiệu.
- Sách tranh The Koala Who Could (Rachel Bright, minh hoạ Jim Field) — chú gấu túi Kevin chỉ thích ngồi yên trên cây, cho đến khi buộc phải thử điều mới.
- Câu hỏi để nói chuyện với con: "Một ngày lý tưởng của con có bao nhiêu người? Ở đâu? Làm gì?"
Câu hỏi thường gặp
Nhút nhát và hướng nội khác nhau thế nào?
Hướng nội là sở thích ở một mình hoặc với ít người để nạp năng lượng, không nhất thiết có nỗi sợ. Nhút nhát là sự ngại ngùng, căng thẳng khi gặp người lạ hoặc chỗ mới, dù trẻ có thể rất muốn tham gia. Một trẻ có thể vừa hướng nội vừa nhút nhát, hoặc chỉ có một trong hai.
Lo âu xã hội ở trẻ có biểu hiện gì?
Trẻ sợ dữ dội bị đánh giá, chê cười khi ở trước người khác, kể cả với bạn cùng tuổi; có thể khóc, đông cứng, bám người lớn, không nói, đau bụng trước giờ đi học. Khi tình trạng kéo dài nhiều tháng và ảnh hưởng rõ đến học hành, bạn bè thì nên gặp chuyên gia.
Trẻ hướng nội có cần thay đổi không?
Không. Hướng nội là một nét nhân cách bình thường với nhiều điểm mạnh như tập trung, lắng nghe, suy nghĩ kỹ. Cha mẹ chỉ cần tôn trọng nhu cầu nghỉ ngơi của con và giúp con tìm được vài người bạn hợp tính.
Trẻ nhút nhát có dễ bị lo âu xã hội không?
Trẻ có tính khí rụt rè mạnh có nguy cơ cao hơn, nhưng phần lớn trẻ nhút nhát không bị lo âu xã hội. Khuyến khích con từng bước, không che chắn quá mức và không ép buộc giúp giảm nguy cơ này.
Làm sao biết con hướng nội hay đang buồn chán, thu mình?
Trẻ hướng nội vẫn vui vẻ, có bạn thân và có những việc mình say mê. Nếu con buồn bã kéo dài, mất hứng thú với việc từng thích, ăn ngủ thay đổi, nói những câu tự chê bản thân thì đó không còn là hướng nội và nên đưa con đi khám.