Trẻ nhút nhát phần lớn là do tính khí bẩm sinh — có những em bé ngay từ vài tháng tuổi đã phản ứng mạnh hơn với người lạ, tiếng động, chỗ mới — nhưng cách nuôi dạy quyết định tính khí ấy lớn lên thành gì. Nghiên cứu theo dõi trẻ nhiều năm cho thấy nhiều đứa trẻ rụt rè trở nên tự tin hơn hẳn khi được cha mẹ kiên nhẫn khuyến khích từng bước, còn bị che chắn quá mức hoặc bị ép, bị chê thì thường rụt rè thêm. Nhút nhát không phải lỗi, cũng không phải số phận.
Nhút nhát là gì, nhìn thấy ở đâu
Nhút nhát (shy) là xu hướng dè dặt, căng thẳng, chậm hoà nhập khi gặp người lạ hoặc tình huống mới. Một bé nhút nhát thường:
- Nép sau chân mẹ khi có khách, không nhìn, không trả lời.
- Đứng ngoài quan sát rất lâu trước khi tham gia nhóm bạn.
- Nói nhỏ, ít nói ở chỗ lạ nhưng nói luôn miệng ở nhà.
- Cần thời gian "hâm nóng" — buổi đầu ở lớp mới im lặng, tuần thứ hai mới cười, tháng thứ hai mới có bạn thân.
Điểm mấu chốt: khi đã quen, trẻ nhút nhát thường vui vẻ, hoạt bát như bạn khác. Nỗi rụt rè nằm ở giai đoạn đầu, không phải ở con người con.
Bằng chứng cho phần bẩm sinh: nghiên cứu của Jerome Kagan
Nhà tâm lý học Jerome Kagan (Đại học Harvard) theo dõi hàng trăm trẻ từ khi còn là em bé, bắt đầu từ cuối thập niên 1970 và trong suốt thập niên 1980, có nhóm theo dõi đến tuổi trưởng thành. Ông cho em bé khoảng 4 tháng tuổi xem đồ chơi lắc lư, nghe giọng nói lạ, ngửi mùi lạ, rồi ghi lại phản ứng.
- Một nhóm nhỏ em bé — khoảng một phần năm hoặc ít hơn — phản ứng rất mạnh: khua tay chân, cong lưng, khóc. Kagan gọi là "phản ứng cao".
- Khi lên hai, nhiều bé trong nhóm này trở nên dè dặt rõ với người lạ, đồ vật lạ — ông gọi là tính khí ức chế hành vi (behavioral inhibition).
- Nhưng theo thời gian, nhiều trẻ trong nhóm này không còn rụt rè rõ rệt khi lên tuổi đi học. Chỉ một phần giữ nguyên mức rụt rè cao. Rất ít em trở nên táo bạo hẳn — tính khí thường dịch chuyển, ít khi lật ngược.
Năm 2003, một nhóm nghiên cứu cùng Kagan (Carl Schwartz và cộng sự, tạp chí Science) chụp não những người trưởng thành từng được xếp là trẻ ức chế lúc hai tuổi. Khi nhìn khuôn mặt lạ, hạch hạnh nhân — vùng não liên quan đến cảnh giác — của họ phản ứng mạnh hơn nhóm từng là trẻ dạn dĩ. Dấu vết của tính khí còn đó sau hơn hai mươi năm, dù nhiều người trong số họ sống hoàn toàn bình thường.
Trước Kagan, hai bác sĩ tâm thần Alexander Thomas và Stella Chess trong Nghiên cứu theo dõi New York (bắt đầu năm 1956) đã mô tả một nhóm trẻ "chậm làm quen" (slow-to-warm-up), chiếm khoảng 15% số trẻ họ theo dõi. Họ cũng đưa ra một khái niệm rất hữu ích cho cha mẹ: sự phù hợp (goodness of fit) — vấn đề thường không nằm ở tính khí của trẻ, mà ở chỗ môi trường có hợp với tính khí ấy hay không.
Phần nuôi dạy: cha mẹ làm tính khí nhẹ đi hay nặng thêm
Nếu tính khí là hạt giống, thì cách cha mẹ phản ứng là đất và nước. Các nghiên cứu của Kenneth Rubin (Mỹ), Ronald Rapee (Úc) và nhiều người khác chỉ ra hai hướng làm nỗi rụt rè kéo dài:
- Che chắn quá mức: cha mẹ nói thay, làm thay, đưa con rời mọi chỗ lạ ngay khi con hơi ngập ngừng. Con được thoải mái lúc đó nhưng không bao giờ có dịp thấy mình làm được.
- Ép và chê: đẩy con vào giữa đám đông, mắng "sao nhát thế", phạt vì không chào. Con thêm một nỗi sợ nữa: sợ làm cha mẹ thất vọng.
Hướng giúp tính khí nhẹ đi nằm ở giữa: công nhận nỗi rụt rè, rồi khuyến khích con bước một bước nhỏ, đứng gần, chờ. Nhóm của Ronald Rapee (Đại học Macquarie, Úc) phát triển chương trình "Cool Little Kids" — vài buổi hướng dẫn cho cha mẹ của trẻ mẫu giáo rụt rè, tập trung đúng vào cách khuyến khích từng bước và giảm che chắn. Các nghiên cứu theo dõi của nhóm ghi nhận trẻ có cha mẹ tham gia ít bị rối loạn lo âu hơn về sau so với nhóm không tham gia.
Bảng so sánh nhanh
| Câu hỏi | Bẩm sinh | Nuôi dạy |
|---|---|---|
| Ai quyết định con có dễ rụt rè không? | Phần lớn — có từ vài tháng tuổi | Một phần nhỏ |
| Ai quyết định con rụt rè đến mức nào khi lớn? | Một phần | Phần đáng kể — môi trường, cách cha mẹ phản ứng |
| Có thay đổi được không? | Khó đổi hẳn tính khí | Thay đổi được cách con đối mặt với chỗ lạ |
| Cha mẹ nên làm gì? | Chấp nhận con như con là | Khuyến khích từng bước, không ép, không che chắn quá mức |
Nhút nhát cũng có điểm mạnh
Nhiều trẻ nhút nhát là những đứa trẻ quan sát giỏi, lắng nghe tốt, ít liều lĩnh, chú ý cảm xúc người khác. Các con thường suy nghĩ trước khi làm — một phẩm chất rất gần với định nghĩa dũng cảm của wiki này: thấy sợ, cân nhắc, rồi vẫn làm điều đáng làm. Một đứa trẻ rụt rè mà dám giơ tay một lần có khi đã dũng cảm hơn một đứa trẻ dạn dĩ giơ tay mười lần.
Mục tiêu nuôi dạy vì vậy không phải là biến con thành người khác, mà là để tính rụt rè không ngăn con làm những điều con muốn làm: kết bạn, hỏi khi không hiểu, nói khi bị bắt nạt, thử điều mới.
Việc làm được ngay
- Chuẩn bị trước: "Chiều nay nhà mình đến nhà cô Lan. Ở đó có bạn Bông năm tuổi và một con mèo. Mình sẽ ở khoảng một tiếng."
- Đến sớm: tiệc sinh nhật, lớp năng khiếu — đến sớm khi còn vắng để con quen chỗ trước khi đông.
- Cho con thời gian "hâm nóng": để con đứng cạnh mình quan sát mười, mười lăm phút. Đừng giục.
- Bắc cầu: "Bạn Bông đang xếp hình kìa, con có muốn mang hộp xếp hình của con lại không?"
- Bước nhỏ, khen cụ thể: "Hôm nay con nhìn cô và gật đầu khi cô chào. Bố thấy rồi."
- Nói với người lớn khác (nhỏ, không trước mặt con): "Cháu cần vài phút để quen, anh chị cứ để cháu tự lại."
Những điều nên tránh
- Gán nhãn trước mặt con: "Cháu nó nhát lắm." Con nghe và tin. Bài Đừng gọi con là đồ nhát gan trong mục này nói kỹ hơn.
- Trả lời thay mọi lúc: ai hỏi con tên gì, mẹ trả lời luôn. Hãy chờ vài giây; nếu con không nói, có thể giúp: "Con muốn tự nói hay mẹ nói giúp?".
- Đẩy con ra giữa: bắt hát cho cả nhà nghe, bắt chào cả bàn tiệc.
- Tránh mọi chỗ lạ để con khỏi khó chịu. Con cần được gặp chỗ lạ — chỉ là từ từ.
- So sánh với anh chị em dạn dĩ.
Khi nào không chỉ là nhút nhát
Nên hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu con:
- Hoàn toàn không nói ở trường hoặc ở nơi ngoài nhà kéo dài hơn một tháng (xem bài về câm chọn lọc).
- Sợ bị đánh giá đến mức khóc, đau bụng, không chịu đi học, né tránh cả bạn cùng tuổi — kéo dài nhiều tháng.
- Rụt rè đi kèm chậm nói, ít giao tiếp mắt, ít chỉ tay khoe đồ, chơi lặp lại — cần đánh giá phát triển.
- Đột ngột thu mình sau một thời gian vui vẻ — hỏi chuyện nhẹ nhàng; nếu nghi con bị bắt nạt, bạo lực hay xâm hại, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Đọc thêm / làm tiếp
- Jerome Kagan và Nancy Snidman, The Long Shadow of Temperament (2004) — tổng kết các nghiên cứu theo dõi trẻ của Kagan, dành cho người đọc muốn đi sâu.
- Susan Cain, Quiet Power: The Secret Strengths of Introverts (2016) — bản dành cho trẻ lớn và thiếu niên của cuốn Quiet.
- Raising Children Network (Úc) có loạt bài "Shyness" cho cha mẹ, có cả video ngắn.
- Câu hỏi để nói chuyện với con: "Ở chỗ lạ, con cần bao lâu thì thấy quen? Điều gì làm con thấy dễ hơn?"
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nhút nhát là do bẩm sinh hay do cha mẹ?
Cả hai. Nghiên cứu của Jerome Kagan cho thấy một phần trẻ sinh ra đã có tính khí dễ dè dặt với người lạ và chỗ mới. Cách cha mẹ phản ứng — khuyến khích từng bước hay che chắn quá mức, ép buộc — ảnh hưởng nhiều đến việc tính khí ấy lớn lên thế nào.
Trẻ nhút nhát có thay đổi được không?
Tính khí khó đổi hẳn, nhưng cách trẻ đối mặt với tình huống mới thì thay đổi được nhiều. Nhiều trẻ rụt rè lúc nhỏ trở nên tự tin khi lớn nếu được kiên nhẫn khuyến khích, không bị ép và không bị gán nhãn.
Bao nhiêu phần trăm trẻ có tính khí nhút nhát?
Các nghiên cứu ước tính khoảng một phần năm trẻ hoặc ít hơn có tính khí ức chế hành vi rõ rệt; con số cụ thể khác nhau tuỳ cách đo. Thomas và Chess mô tả khoảng 15% trẻ trong nghiên cứu của họ thuộc nhóm chậm làm quen.
Nhút nhát có phải là bệnh không?
Không. Nhút nhát là một nét tính khí bình thường. Chỉ khi nỗi sợ quá mức, kéo dài nhiều tháng và làm trẻ không đi học được, không kết bạn được thì mới cần chuyên gia đánh giá xem có phải lo âu xã hội hay vấn đề khác.
Cha mẹ nên làm gì khi con nhút nhát?
Chuẩn bị trước cho con về nơi sắp đến, cho con thời gian quan sát, khuyến khích từng bước nhỏ và khen cụ thể khi con cố gắng. Tránh nói thay mọi lúc, tránh ép con thể hiện và tránh gọi con là nhát trước mặt người khác.