Hầu hết trẻ đều trải qua những nỗi sợ khá giống nhau theo từng giai đoạn: em bé 6–12 tháng sợ người lạ, trẻ 1 tuổi rưỡi khóc khi mẹ rời đi, trẻ mẫu giáo sợ bóng tối và quái vật, trẻ tiểu học lo bị thương, lo thiên tai, lo chuyện ở lớp. Những nỗi sợ ấy là một phần bình thường của quá trình lớn lên. Điều cần để ý không phải là con có sợ hay không, mà là nỗi sợ có quá mức so với tuổi, kéo dài bao lâu và có làm con bỏ ăn, bỏ ngủ, bỏ học hay không.
Vì sao trẻ sợ những thứ người lớn thấy vô lý
Nỗi sợ là hệ thống báo động mà mọi đứa trẻ sinh ra đã có. Nó giúp con người tránh xa thứ có thể gây hại khi chưa đủ hiểu biết để tự đánh giá. Vấn đề là ở trẻ nhỏ, hệ thống báo động chạy trước, còn khả năng suy xét thì đi sau một quãng dài.
Khi con hai tuổi, con đã đủ trí tưởng tượng để hình dung có "cái gì đó" dưới gầm giường, nhưng chưa đủ kinh nghiệm để biết chắc là không có. Khi con sáu tuổi, con đã hiểu ma là chuyện bịa, nhưng lại bắt đầu hiểu rằng người ta có thể bị ốm, bị tai nạn, có thể mất. Mỗi bước phát triển của trí óc mở ra một loại nỗi sợ mới. Vì vậy, danh sách nỗi sợ của con thay đổi theo năm tháng gần như theo một lịch chung.
Các nhà tâm lý học trẻ em như Eleonora Gullone, Peter Muris và Thomas Ollendick đã khảo sát nỗi sợ của trẻ ở nhiều nước suốt mấy chục năm. Họ thấy một xu hướng khá ổn định: nỗi sợ của trẻ nhỏ thường gắn với thứ cụ thể, nhìn thấy được, nghe thấy được; càng lớn, nỗi sợ càng chuyển sang những thứ trừu tượng hơn như bị đánh giá, thất bại, sức khoẻ, tương lai. Đây là xu hướng, không phải mốc cứng. Có trẻ sợ bóng tối đến tám, chín tuổi vẫn hoàn toàn bình thường.
Bảng nỗi sợ thường gặp theo độ tuổi
| Độ tuổi (khoảng) | Nỗi sợ hay gặp | Vì sao xuất hiện lúc này |
|---|---|---|
| 0–6 tháng | Tiếng động lớn đột ngột, mất điểm tựa (bị hẫng) | Phản xạ bẩm sinh, chưa cần học |
| 6–12 tháng | Sợ người lạ | Bé đã phân biệt được người quen và người lạ |
| 10–18 tháng | Sợ xa cha mẹ (lo âu chia ly đạt đỉnh) | Bé hiểu cha mẹ vẫn tồn tại khi khuất mắt, nhưng chưa hiểu cha mẹ sẽ quay lại |
| 2–6 tuổi | Bóng tối, quái vật, ma, con vật (chó, côn trùng), tiếng sấm, máy hút bụi, mặt nạ, người hoá trang | Trí tưởng tượng bùng nổ, ranh giới thật – tưởng tượng còn mờ |
| 6–10 tuổi | Bị thương, bị ốm, thiên tai, kẻ xấu, chuyện ở trường (bị cô mắng, bị bạn trêu), cha mẹ gặp chuyện | Con hiểu thế giới thật có rủi ro thật, nhưng chưa biết rủi ro lớn nhỏ ra sao |
| 10–12 tuổi trở lên | Bị đánh giá, bị chê cười, điểm kém, ngoại hình, bị bạn bè gạt ra | Con bắt đầu nhìn mình qua mắt người khác |
Bảng này dùng để định hướng, không phải để "chấm" con. Con có thể bỏ qua một mốc, đến muộn hơn hoặc mang nỗi sợ cũ sang giai đoạn sau. Trẻ có tính khí rụt rè thường có nhiều nỗi sợ hơn và giữ chúng lâu hơn — đó là khác biệt về tính khí, không phải lỗi của ai.
Dấu hiệu cho thấy nỗi sợ vẫn trong vùng bình thường
Hầu hết nỗi sợ của trẻ có ba đặc điểm chung:
- Đúng với tuổi. Bé bốn tuổi sợ bóng tối là chuyện của đa số. Bé bốn tuổi sợ thi trượt thì lạ hơn.
- Dịu đi được. Có người lớn ở bên, giải thích, bật đèn, ôm một lúc thì con bình tĩnh lại.
- Không chiếm cả cuộc sống. Con sợ chó nhưng vẫn đi học, vẫn chơi ở sân, chỉ tránh con chó nhà bên.
Nếu ba điều này đúng, cha mẹ có thể yên tâm rằng mình đang đi cùng con qua một chặng bình thường. Nỗi sợ kiểu này thường nhạt dần trong vài tháng, đôi khi biến mất đột ngột như chưa từng có.
Khi nào nên để ý hơn
Có những dấu hiệu cho thấy nỗi sợ đang lớn hơn mức bình thường:
- Nỗi sợ kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng mà không dịu đi, hoặc ngày càng nặng.
- Con né tránh ngày càng nhiều: từ không dám lại gần chó, chuyển sang không dám ra sân, rồi không dám đi học vì sợ gặp chó trên đường.
- Nỗi sợ làm con mất ngủ, bỏ ăn, đau bụng, đau đầu lặp lại, hay khóc, cáu bẳn khác hẳn ngày thường.
- Con sợ những thứ không đúng với tuổi, hoặc phản ứng dữ dội đến mức không ai dỗ được.
- Nỗi sợ xuất hiện sau một biến cố: tai nạn, chứng kiến người thân bị nạn, bị xâm hại, cha mẹ ly hôn, chuyển nhà.
Gặp những dấu hiệu này, việc đầu tiên là nói chuyện với bác sĩ nhi. Bài Khi nào nỗi sợ của trẻ cần gặp chuyên gia trong cùng mục này nói kỹ hơn về các mốc thời gian và nơi có thể tìm đến. Nếu con bị xâm hại hoặc bị bạo lực, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Những nỗi sợ lặp lại qua nhiều thế hệ
Có một điều thú vị: nỗi sợ của trẻ em hôm nay không khác nhiều so với nỗi sợ của cha mẹ chúng ngày bé. Trẻ ở thành phố gần như không bao giờ gặp rắn, vậy mà sợ rắn vẫn nằm trong nhóm nỗi sợ phổ biến. Trẻ ở nhà có đèn điện vẫn sợ bóng tối như trẻ ngày xưa thắp đèn dầu.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng con người sinh ra đã "sẵn sàng" sợ một số thứ từng nguy hiểm cho tổ tiên: bóng tối, độ cao, con vật lạ, người lạ, nước sâu. Chỉ cần một trải nghiệm nhỏ hoặc nhìn thấy người khác sợ là nỗi sợ ấy hình thành rất nhanh. Ngược lại, trẻ ít khi tự sợ ổ điện hay xe máy — những thứ thật sự nguy hiểm thời nay — mà phải được dạy.
Điều này gợi ý cho cha mẹ hai việc. Một là đừng ngạc nhiên hay chê con khi con sợ thứ "vô lý". Hai là với những mối nguy thật của đời hiện đại — đường phố, ổ điện, nước, thuốc trong tủ — cha mẹ phải chủ động dạy, vì nỗi sợ bẩm sinh không lo hộ phần này.
Trẻ học nỗi sợ từ đâu
Ngoài phần bẩm sinh, nỗi sợ của trẻ còn đến từ ba nguồn chính:
- Trải nghiệm trực tiếp. Bị chó sủa xông tới, bị sặc nước ở bể bơi, nghe tiếng nổ lớn lúc đang ngủ.
- Nhìn người khác sợ. Trẻ quan sát nét mặt cha mẹ cực kỳ kỹ. Mẹ hét lên khi thấy gián thì con học rất nhanh rằng gián là thứ đáng sợ.
- Nghe kể. Truyện ma, lời dọa "không ngủ thì ông kẹ bắt", tin tức về tai nạn nghe lỏm từ ti vi.
Nguồn thứ hai và thứ ba là nơi cha mẹ có thể làm được nhiều nhất. Mình không cần giả vờ không sợ gì, nhưng có thể nói ra cách mình xử lý nỗi sợ: "Mẹ thấy con gián cũng giật mình, nhưng nó không cắn được mình đâu. Mẹ lấy chổi đuổi nó ra." Con thấy một người lớn sợ mà vẫn bình tĩnh làm việc cần làm — đó là bài học về can đảm rõ ràng nhất.
Việc làm được ngay
- Nghe trước, giải thích sau. Hỏi con: "Con sợ cái gì? Con nghĩ nó sẽ làm gì?" Nhiều khi nỗi sợ của con khác hẳn điều mình đoán.
- Gọi tên cảm xúc. "Con đang sợ, tim con đập nhanh đúng không? Bình thường thôi, ai sợ cũng thế."
- Nói thật bằng lời của trẻ. "Sấm là tiếng của tia chớp, nó to nhưng ở trong nhà mình an toàn."
- Đi từng bước nhỏ. Đừng bắt con đối mặt một lần cho xong. Mỗi lần một nấc — cách làm "bậc thang can đảm" được nói kỹ trong mục Nuôi dưỡng lòng can đảm.
- Khen đúng chỗ. "Con sợ mà vẫn thử nhìn con chó từ xa, mẹ thấy rồi." Khen việc con đã làm, không khen "con không sợ gì cả".
- Giữ nếp sinh hoạt đều. Trẻ ngủ đủ, ăn đúng giờ, ít xem phim kinh dị thì ít bị nỗi sợ quấy hơn.
Những điều nên tránh
- Chế giễu: "Lớn rồi mà sợ thế à", "đồ nhát gan". Con không hết sợ, chỉ học cách giấu.
- Dọa: "Không ngủ là ông kẹ bắt", "khóc nữa là công an đến". Thêm một nỗi sợ mới, không bớt được nỗi sợ nào.
- Ép cho quen: nhốt con vào phòng tối, kéo tay con vuốt chó, thả con xuống nước. Cách này thường làm nỗi sợ nặng thêm và làm con mất lòng tin vào cha mẹ.
- Chiều theo né tránh mãi: ngược lại, nếu cả nhà xoay quanh nỗi sợ của con — không bao giờ tắt đèn, không bao giờ đi qua đường có chó — thì con không có dịp thấy mình làm được.
- So sánh: "Em nó bé hơn mà còn không sợ." Mỗi đứa trẻ một nhịp.
Đọc thêm / làm tiếp
- Trang HealthyChildren.org của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) và trang Raising Children Network (Úc) có nhiều bài ngắn, dễ đọc về nỗi sợ theo tuổi.
- Sách tranh: There's a Nightmare in My Closet của Mercer Mayer (1968) — cậu bé tự xử lý "con quái vật trong tủ" — hoặc bất kỳ truyện tranh nào về bóng tối, sấm sét hợp lứa 3–6 tuổi. Đọc cùng con rồi hỏi: "Nếu là bạn ấy, con sẽ làm gì?".
- Câu hỏi để nói chuyện với con: "Hồi bé hơn con sợ gì? Giờ con còn sợ không? Sao con hết sợ được?" Trẻ thường rất tự hào khi nhận ra mình đã vượt qua một nỗi sợ cũ.
- Thử viết một "sổ nhỏ những lần con dám": mỗi lần con làm được một việc từng sợ, ghi một dòng. Không chấm điểm, chỉ ghi lại.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì sợ bóng tối?
Sợ bóng tối thường xuất hiện khoảng 2–3 tuổi, khi trí tưởng tượng của trẻ phát triển mạnh, và hay gặp nhất trong khoảng 3–6 tuổi. Nhiều trẻ vẫn còn sợ đến tuổi tiểu học. Đây là nỗi sợ rất phổ biến và thường nhạt dần theo thời gian.
Trẻ sợ nhiều thứ có phải là có vấn đề tâm lý không?
Không hẳn. Có nhiều nỗi sợ ở một giai đoạn là bình thường, nhất là với trẻ có tính khí rụt rè. Điều đáng chú ý là nỗi sợ có kéo dài nhiều tuần, làm con mất ngủ, bỏ ăn, bỏ học hoặc né tránh ngày càng nhiều hay không. Khi đó nên hỏi bác sĩ nhi.
Vì sao con tôi trước không sợ mà giờ lại sợ?
Vì trí óc của con vừa lớn thêm một bước. Khi hiểu biết mở rộng, trẻ nhận ra những khả năng mới — trong đó có khả năng điều xấu xảy ra. Nỗi sợ mới xuất hiện đột ngột ở trẻ 2–6 tuổi rất thường gặp.
Có nên nói với con là "không có gì phải sợ" không?
Câu này thường không giúp được, vì với con nỗi sợ là thật. Tốt hơn là công nhận cảm xúc trước ("Con đang sợ, mẹ hiểu"), rồi mới giải thích và cùng con tìm cách làm từng bước nhỏ.
Nỗi sợ của trẻ có tự hết không?
Phần lớn nỗi sợ theo tuổi sẽ tự nhạt dần khi trẻ lớn và có thêm trải nghiệm an toàn. Cha mẹ giúp con đi nhanh hơn bằng cách không chế giễu, không dọa và khuyến khích con thử từng bước nhỏ.