Trẻ sợ ma và quái vật sau khi nghe truyện hay xem phim vì đến khoảng 7 tuổi, con vẫn chưa tách hẳn được điều tưởng tượng với điều có thật: hình ảnh đáng sợ in vào trí nhớ rồi quay lại lúc tắt đèn. Với trẻ nhỏ, cách giúp hiệu quả nhất là ôm, ở cạnh, bật đèn, đưa thú bông — chứ chưa phải giảng giải "ma không có thật". Từ khoảng 7–8 tuổi, lời giải thích bắt đầu có tác dụng. Và việc phòng vẫn dễ hơn chữa: chọn phim đúng tuổi, không kể truyện ma lúc đi ngủ, không dùng ma để dọa con.
Vì sao một đoạn phim ngắn làm con sợ cả tuần
Một buổi tối anh họ mở phim ma trên điện thoại, con năm tuổi xem ké mười phút. Cả tuần sau con không dám đi vệ sinh một mình. Cha mẹ thấy khó hiểu: chỉ mười phút, và con biết đó là phim mà.
Nhà nghiên cứu truyền thông Joanne Cantor (Đại học Wisconsin–Madison) đã dành nhiều năm nghiên cứu nỗi sợ của trẻ khi xem phim, ti vi. Trong cuốn Mommy, I'm Scared (1998), bà tổng kết một số điểm rất đáng biết:
- Trẻ nhỏ sợ cái trông đáng sợ. Dưới khoảng 7 tuổi, trẻ phản ứng mạnh với hình dạng: mặt méo mó, răng nanh, tiếng gầm, kể cả khi nhân vật đó tốt bụng. Một con quái vật hiền lành vẫn có thể làm bé sợ.
- Trẻ lớn hơn sợ cái có thể xảy ra thật. Trẻ tiểu học bớt sợ quái vật nhưng lại sợ kẻ bắt cóc, động đất, tai nạn trong bản tin.
- Nỗi sợ từ màn ảnh có thể kéo dài. Trong các khảo sát của Cantor, không ít người lớn vẫn nhớ rõ một bộ phim từng làm họ mất ngủ hồi nhỏ.
Thêm một điều nữa: với trẻ nhỏ, câu "chỉ là phim thôi" không giúp được nhiều, vì con chưa thật sự hiểu "phim" nghĩa là gì — rằng có người hoá trang, có máy quay, có người dựng cảnh.
Những nguồn gieo ma quỷ quen thuộc ở nhà mình
- Lời dọa của người lớn: ông kẹ, ma da dưới ao, "ra ngoài tối là ma bắt". Người lớn nói cho nhanh, trẻ thì nhớ rất lâu.
- Truyện ma anh chị kể trong những buổi tối mất điện, ngủ chung ở quê dịp hè.
- Chuyện người lớn bàn quanh tháng cô hồn, đám ma, giấc mơ "thấy người đã mất về". Trẻ nghe lỏm từng mẩu, ghép lại theo cách riêng.
- Video ngắn tự chạy trên điện thoại: hình nhảy ra kèm tiếng hét, mặt nạ hoá trang, video "thử thách" đáng sợ.
- Phim, ảnh quảng cáo phim kinh dị ở rạp, trên ti vi giữa giờ chiếu phim hoạt hình.
Không cần cấm tiệt mọi câu chuyện có ma. Truyện cổ tích nào cũng có yêu tinh, mụ phù thuỷ, và chính những nhân vật đó giúp trẻ thấy cái ác có thể bị thắng. Điều cần tránh là hình ảnh quá sức, đến quá gần giờ ngủ, và lời dọa đặt nỗi sợ vào đời thật của con.
Giúp con theo đúng độ tuổi
| Tuổi | Điều giúp được nhiều | Điều ít tác dụng |
|---|---|---|
| Khoảng 3–6 tuổi | Ôm, ngồi cạnh, bật đèn, ôm thú bông, uống cốc nước, đổi sang việc khác vui hơn, nhắm mắt hoặc che mắt khi xem | Giảng dài "ma không có thật", bắt con xem tiếp "cho hết sợ" |
| Khoảng 7–9 tuổi | Giải thích phim được làm thế nào (hoá trang, kỹ xảo), cùng xem cảnh hậu trường, tự nhắc "đây là phim" | Chỉ dỗ mà không trả lời câu hỏi của con |
| Khoảng 10–12 tuổi | Nói chuyện thẳng thắn về rủi ro thật, cho con thấy cái gì hiếm xảy ra, cái gì nên đề phòng | Gạt đi "con lớn rồi còn sợ" |
Đây cũng là một kết quả trong nghiên cứu của Cantor: trẻ nhỏ được giúp tốt hơn bằng cách làm (ôm, che mắt, cầm đồ chơi yêu thích), trẻ lớn được giúp tốt hơn bằng cách nghĩ (tự nhắc mình điều gì là thật).
Việc làm được ngay
Khi con vừa sợ
- Tắt phim, bật đèn, ngồi xuống ngang tầm mắt con. "Con sợ rồi. Mẹ ở đây."
- Hỏi đúng chỗ: "Cảnh nào làm con sợ nhất?" Để con kể; đừng vội sửa.
- Với trẻ nhỏ, cho con làm một việc bằng tay: vẽ con quái vật ra giấy rồi vẽ thêm cho nó cái mũ sinh nhật, đôi dép lê, cái nơ. Cười được với nó là bớt sợ đi một nửa.
Vài ngày sau
- Cùng con tìm hiểu cách người ta làm phim: xem hậu trường hoá trang, thử tự vẽ mặt nạ giấy. Với trẻ từ 7 tuổi, biết "ai đó đứng sau" giúp rất nhiều.
- Đọc truyện mà nhân vật nhỏ tự xử lý quái vật, như There's a Nightmare in My Closet (Mercer Mayer): cậu bé chờ con quái vật ra rồi... thấy nó còn sợ hơn cả mình.
- Kể lại câu chuyện đáng sợ theo một kết thúc mới do con nghĩ ra.
Câu nói mẫu
- "Ma trong phim là một chú diễn viên được vẽ mặt. Mai mình xem họ vẽ thế nào nhé."
- "Con sợ cũng không sao. Mình ngồi đây với nhau một lúc rồi đi đánh răng."
- "Nếu con quái vật đó vào nhà mình, mình sẽ mời nó ăn bánh hay bắt nó rửa bát?"
- Với trẻ lớn: "Ở nhà mình có khoá cửa, có bố mẹ, có hàng xóm. Cái trong phim không đi ra khỏi màn hình được."
"Bình xịt quái vật" — có nên dùng không
Một mẹo hay được truyền tai: đổ nước vào bình xịt, dán nhãn "thuốc đuổi quái vật", cho con xịt quanh phòng trước khi ngủ. Nhiều cha mẹ thấy có tác dụng ngay.
Một số chuyên gia lại nhắc rằng cách này ngầm xác nhận quái vật có thật — nếu cần thuốc đuổi thì chắc là có thứ để đuổi. Với trẻ rất nhỏ (3–4 tuổi) đang sợ nhiều, một vật "bảo vệ" có thể giúp con qua giai đoạn khó; với trẻ đã đủ lớn để hiểu, nên ưu tiên cách nói thật. Cha mẹ biết con mình nhất — chọn cách hợp với con, và đừng xây thêm cả một thế giới quái vật quanh chiếc bình xịt.
Phòng vẫn dễ hơn chữa: chọn phim đúng tuổi
Từ năm 2023, theo Luật Điện ảnh, phim chiếu rạp ở Việt Nam được phân loại: P (mọi lứa tuổi), K (dưới 13 tuổi xem cùng cha mẹ hoặc người giám hộ), T13, T16, T18. Mác K không có nghĩa là phim phù hợp với bé năm tuổi; nó có nghĩa là cha mẹ cần ngồi cạnh và quyết định.
- Xem trước phần giới thiệu, đọc vài nhận xét của phụ huynh khác trước khi cho con xem phim mới.
- Với điện thoại, máy tính bảng: tắt tự động phát video tiếp theo, dùng ứng dụng dành cho trẻ có kiểm soát nội dung.
- Không xem phim ma, tin tức tai nạn khi con ở trong phòng, kể cả khi con có vẻ đang mải chơi. Trẻ nghe nhiều hơn mình tưởng.
- Không kể truyện ma lúc đi ngủ. Nếu con thích truyện rùng rợn (nhiều trẻ 8–10 tuổi rất thích), kể vào ban ngày.
Những điều nên tránh
- Dùng ma để dọa con cho nhanh ngoan, nhanh ngủ. Đây là nguồn nỗi sợ dai dẳng nhất, và nó làm con sợ đúng những nơi cần thấy an toàn: nhà vệ sinh, phòng ngủ, đường về nhà.
- Bắt con xem tiếp "cho quen". Không giúp trẻ bớt sợ, có khi còn làm nỗi sợ ăn sâu hơn.
- Chọc ghẹo: giả tiếng ma, nhảy ra hù sau cánh cửa khi con đang sợ.
- Chê con: "Phim hoạt hình mà cũng sợ."
- Bỏ qua câu hỏi lạ của con sau đám tang, sau tháng cô hồn. Con hỏi "người chết có thành ma không" là con đang cố hiểu; trả lời bình thản theo niềm tin của gia đình mình, ngắn gọn, không thêm chi tiết đáng sợ.
Khi nào cần gặp chuyên gia
Hãy hỏi bác sĩ nhi, và qua đó tìm chuyên gia tâm lý trẻ em, nếu:
- Sau nhiều tuần, con vẫn ác mộng thường xuyên, không dám ở một mình trong phòng nào kể cả ban ngày.
- Con bỏ ăn, đau bụng, sụt cân, không chịu đi học vì sợ.
- Con liên tục vẽ, chơi lại, kể lại một cảnh đáng sợ, nhất là khi cảnh đó giống một chuyện có thật con từng chứng kiến.
- Nỗi sợ ma bắt đầu sau khi con ở một mình với ai đó, kèm thay đổi tâm trạng rõ. Nếu nghi con bị bạo lực, xâm hại, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Đọc thêm / làm tiếp
- Joanne Cantor, Mommy, I'm Scared: How TV and Movies Frighten Children and What We Can Do to Protect Them (1998) — sách dành cho cha mẹ, dễ đọc, có nhiều câu chuyện từ chính khảo sát của tác giả.
- Trang Common Sense Media có mô tả chi tiết từng phim: mức độ đáng sợ, cảnh nào có thể làm trẻ sợ.
- Sách tranh Go Away, Big Green Monster! (Ed Emberley): mỗi trang lật thêm một phần mặt quái vật, rồi lật tiếp để con tự bảo từng phần "đi đi" cho đến khi nó biến mất. Rất hợp trẻ 2–5 tuổi.
- Câu hỏi để nói chuyện với con: "Nếu con được làm đạo diễn, con sẽ cho con quái vật này làm gì?"
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ sợ ma dù biết ma không có thật?
Vì đến khoảng 7 tuổi, ranh giới giữa tưởng tượng và thực tế ở trẻ vẫn còn mờ, nhất là vào ban đêm. Con có thể "biết" ma là chuyện bịa vào ban ngày, nhưng hình ảnh đáng sợ vẫn quay lại khi tắt đèn và nằm một mình.
Con xem phim ma xong không dám ngủ, phải làm gì?
Ở cạnh con, bật đèn ngủ, cho con ôm thú bông và nói chuyện vui để chuyển sự chú ý. Ngày hôm sau, với trẻ từ 7 tuổi, có thể cùng xem cách người ta hoá trang và làm kỹ xảo để con hiểu phim được làm ra thế nào.
Phim nhãn K có cho trẻ 5 tuổi xem được không?
Nhãn K nghĩa là khán giả dưới 13 tuổi phải xem cùng cha mẹ hoặc người giám hộ, không có nghĩa phim phù hợp với mọi trẻ dưới 13. Cha mẹ nên xem giới thiệu và nhận xét trước, vì trẻ 5 tuổi có thể sợ những cảnh trẻ 10 tuổi thấy bình thường.
Có nên dọa con bằng ông kẹ, ma để con ngoan không?
Không nên. Lời dọa có thể làm con nghe lời ngay lúc đó, nhưng gieo một nỗi sợ kéo dài, làm con sợ chính những chỗ cần thấy an toàn như phòng ngủ, nhà vệ sinh. Nên dùng lời giải thích và quy tắc rõ ràng thay cho lời dọa.
Trẻ thích nghe truyện ma có sao không?
Nhiều trẻ 8–10 tuổi thích cảm giác rùng mình khi nghe truyện ma mà vẫn ngủ ngon, chuyện này bình thường. Hãy kể vào ban ngày, chọn truyện vừa sức và để ý nếu con bắt đầu mất ngủ hay né tránh thì dừng lại.