Trẻ sợ giơ tay phát biểu thường vì sợ trả lời sai bị bạn cười, sợ cả lớp quay lại nhìn, hoặc cần thêm thời gian nghĩ mà câu hỏi đã có bạn khác trả lời. Cha mẹ giúp con bằng cách tập ở nhà cho câu nói quen miệng, đặt mục tiêu thật nhỏ (một lần giơ tay mỗi tuần với câu con chắc chắn), phối hợp với cô giáo để con có cơ hội nói ở chỗ an toàn, và khen sự cố gắng chứ không khen đúng sai. Không mắng, không so con với bạn hay phát biểu, không biến chuyện giơ tay thành điểm số để thưởng phạt.
Chuyện ghi trong sổ liên lạc
"Con ngoan, học tốt, nhưng chưa mạnh dạn phát biểu xây dựng bài." Rất nhiều phụ huynh tiểu học đã đọc câu nhận xét này, có khi năm nào cũng gặp. Rồi về nhà hỏi con: "Sao con không giơ tay?" Con nhún vai: "Con biết mà con không muốn." Hoặc: "Lỡ sai thì sao."
Câu trả lời "lỡ sai thì sao" chứa gần hết câu chuyện. Giơ tay trong lớp là một việc nhỏ với người lớn, nhưng với một đứa trẻ rụt rè, nó có đủ các thành phần đáng sợ: phải nói khi chưa chắc, cả lớp quay lại nhìn, cô có thể sửa trước mặt mọi người, bạn có thể cười. Đó là nỗi sợ bị đánh giá — phiên bản nhỏ của thứ mà rất nhiều người lớn cũng mang theo.
Vì sao có trẻ biết mà không nói
- Sợ sai. Nhất là trẻ cầu toàn, quen được khen "giỏi", sợ mất hình ảnh ấy.
- Sợ bị nhìn. Trẻ nhút nhát thấy ánh mắt cả lớp nặng nề hơn bạn khác.
- Nghĩ chậm hơn nhịp lớp. Trẻ suy nghĩ kỹ cần vài giây để sắp xếp câu trả lời. Khi con sẵn sàng thì đã có bạn trả lời xong.
- Từng bị cười. Một lần trả lời sai bị cả lớp cười ồ có thể làm con im lặng cả học kỳ.
- Không quen nói to. Ở nhà ít khi phải nói trước nhiều người; giọng nhỏ, cô bảo "nói to lên" càng ngại.
- Hướng nội. Con thích nghĩ trong đầu, thích làm bài viết hơn nói — không phải lúc nào cũng là sợ.
Một phát hiện thú vị về "thời gian chờ"
Nhà nghiên cứu giáo dục Mary Budd Rowe (Mỹ) từ cuối thập niên 1960 và đầu thập niên 1970 đã ghi âm hàng trăm giờ học và nhận thấy: sau khi đặt câu hỏi, giáo viên thường chỉ chờ khoảng một giây là gọi người trả lời hoặc tự nói tiếp. Khi giáo viên tập chờ khoảng ba giây trở lên, nhiều học sinh hơn tham gia trả lời, câu trả lời dài hơn, và những em ít nói cũng lên tiếng nhiều hơn.
Một kỹ thuật khác được nhiều lớp học dùng là "nghĩ – cặp đôi – chia sẻ" (think–pair–share, do Frank Lyman đề xuất đầu thập niên 1980): học sinh tự nghĩ một phút, nói với bạn ngồi cạnh, rồi mới chia sẻ với cả lớp. Trẻ rụt rè được "tập dượt" với một người trước khi nói với ba mươi người.
Hai điều này gợi ý: đôi khi vấn đề không chỉ ở đứa trẻ, mà ở nhịp của lớp học. Cha mẹ có thể chia sẻ nhẹ nhàng với cô giáo những cách này như một gợi ý, không phải lời phê bình.
Bậc thang nhỏ cho việc phát biểu
| Bậc | Việc con thử |
|---|---|
| 1 | Kể lại bài học cho bố mẹ ở nhà, cho em, cho con mèo nghe |
| 2 | Trả lời cô khi cô đến bàn hỏi riêng |
| 3 | Nói trong nhóm nhỏ ba, bốn bạn |
| 4 | Giơ tay một lần trong tuần với câu con chắc chắn đúng (đọc một từ, nói kết quả phép tính) |
| 5 | Giơ tay với câu hỏi mở: kể, nêu ý kiến |
| 6 | Giơ tay khi chưa chắc, chấp nhận có thể sai |
Mỗi bậc có thể mất vài tuần. Không cần đi nhanh. Nguyên tắc chia nhỏ này có bài riêng ở mục Nuôi dưỡng lòng can đảm.
Việc làm được ngay
Ở nhà
- Bữa tối có một câu hỏi. Mỗi người trong nhà trả lời một câu: "Hôm nay điều gì làm bạn bất ngờ?" Con quen nói trước nhiều người, dù chỉ là ba, bốn người thân.
- Đọc to một đoạn truyện mỗi tối. Giọng nói quen với việc được nghe thấy.
- Tập trả lời trước: xem bài ngày mai, đoán một câu cô có thể hỏi, tập nói câu trả lời thành tiếng.
- Kể chuyện thật của chính mình về một lần trả lời sai, ví dụ: "Hồi lớp 3 bố trả lời con cá voi là cá, cả lớp cười. Bố đỏ mặt, nhưng từ đó bố nhớ mãi cá voi là động vật có vú."
Với cô giáo
- Nói riêng với cô: "Cháu biết bài nhưng ngại nói to. Ở nhà cháu đang tập. Nếu được, cô có thể hỏi cháu những câu dễ trước, hoặc báo trước cho cháu một câu để cháu chuẩn bị."
- Một số cô đồng ý có "tín hiệu riêng": con đặt bút chì dựng đứng nghĩa là con muốn được gọi.
- Hỏi cô xem con có tham gia khi làm việc nhóm không — nhiều trẻ nói rất tốt trong nhóm nhỏ.
Câu nói mẫu
- "Sai cũng không sao. Người giơ tay là người dám thử. Câu sai giúp cả lớp hiểu bài hơn."
- "Tuần này con chọn một câu con chắc chắn nhất để giơ tay nhé. Chỉ một lần thôi."
- "Hôm nay con giơ tay rồi à? Lúc đó tim con đập nhanh không? Thế mà con vẫn giơ. Mẹ thấy con cố gắng."
- "Không giơ tay hôm nay cũng được. Mai mình thử lại."
Những điều nên tránh
- Mắng: "Biết mà không nói thì có khác gì không biết."
- So sánh: "Bạn Minh tiết nào cũng giơ tay."
- Đổi phát biểu lấy phần thưởng hay hình phạt theo số lần ("giơ tay năm lần được quà", "không giơ tay thì cấm xem ti vi"). Con giơ tay vì phần thưởng, hoặc lo thêm vì hình phạt, chứ không vì muốn chia sẻ.
- Chỉ khen khi đúng: "Con trả lời đúng à, giỏi quá." Nên khen việc dám giơ tay, đúng hay sai.
- Kể với cả nhà rằng con "nhát, không dám phát biểu" khi con đang nghe.
- Đăng ký cho con thi hùng biện, biểu diễn trước toàn trường để "cho dạn" khi con còn chưa dám nói trong lớp.
Khi nào cần lo hơn
Ngại phát biểu là chuyện rất phổ biến và thường cải thiện dần. Nên trao đổi với cô giáo, hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu:
- Con hoàn toàn không nói ở lớp — kể cả khi cô hỏi riêng, kể cả với bạn — trong khi ở nhà nói nhiều, kéo dài hơn một tháng (xem bài về câm chọn lọc).
- Con lo đến mức đau bụng, buồn nôn, không muốn đi học vào những ngày có giờ kiểm tra miệng, kéo dài nhiều tháng.
- Con sợ cả việc ăn trước mặt bạn, đọc to, viết bảng, sợ bạn nhìn mình mọi lúc — có thể là lo âu xã hội.
- Con bị bạn chế giễu, bắt nạt mỗi khi nói. Hãy báo nhà trường. Nếu có bạo lực, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Đọc thêm / làm tiếp
- Sách tranh Ruby Finds a Worry (Tom Percival, 2018): nỗi lo của Ruby lớn dần khi bị giấu đi và nhỏ lại khi được nói ra.
- Child Mind Institute có bài về trẻ ngại tham gia trong lớp và cách phối hợp với giáo viên.
- Thử "cuộc chơi đố vui bữa tối": mỗi người ra một câu đố, ai cũng được trả lời sai mà không ai chê.
- Câu hỏi để nói chuyện với con: "Nếu con giơ tay mà trả lời sai, điều tệ nhất có thể xảy ra là gì? Rồi sau đó thì sao?"
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con biết bài mà không dám giơ tay phát biểu?
Thường vì con sợ trả lời sai bị cười, sợ cả lớp nhìn mình, hoặc cần thêm thời gian suy nghĩ trong khi lớp học đi nhanh. Trẻ nhút nhát và trẻ cầu toàn hay gặp tình trạng này.
Làm sao giúp con mạnh dạn phát biểu?
Tập nói thành tiếng ở nhà, đặt mục tiêu rất nhỏ như giơ tay một lần mỗi tuần với câu con chắc chắn, và phối hợp với cô giáo để con có cơ hội nói trong tình huống an toàn. Khen việc con dám giơ tay, không chỉ khen khi trả lời đúng.
Có nên thưởng tiền, quà khi con giơ tay phát biểu không?
Không nên biến việc phát biểu thành điều kiện để nhận thưởng hay bị phạt. Con dễ giơ tay vì phần thưởng hoặc lo lắng thêm vì sợ phạt. Lời ghi nhận cụ thể của bố mẹ về sự cố gắng có tác dụng bền hơn.
Trẻ không phát biểu có ảnh hưởng đến kết quả học không?
Không nhất thiết. Nhiều trẻ ít phát biểu vẫn hiểu bài và làm bài tốt. Việc tập phát biểu giúp con tự tin và rèn kỹ năng diễn đạt, nhưng nên tiến từng bước, không gây áp lực.
Khi nào trẻ không nói trong lớp là đáng lo?
Khi con hoàn toàn không nói với cô và bạn ở trường trong hơn một tháng dù nói bình thường ở nhà, hoặc khi nỗi sợ bị đánh giá làm con đau bụng, sợ đi học kéo dài. Khi đó nên gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.