Sư tử nhát gan trong Phù thuỷ xứ Oz: can đảm là vẫn làm khi đang sợ

Chú Sư tử nhát gan trong Phù thuỷ xứ Oz (L. Frank Baum, 1900) đi suốt chặng đường tới Thành phố Ngọc Lục Bảo để xin phù thuỷ ban cho lòng can đảm, trong khi dọc đường chú đã làm toàn những việc can đảm. Thứ chú thiếu không phải lòng dũng cảm mà là niềm tin vào chính mình. Đó là bài học gọn nhất cuốn sách để lại: ai đối mặt nguy hiểm cũng sợ, can đảm là vẫn đối mặt khi đang sợ.

Sư tử nhát gan là ai

The Wonderful Wizard of Oz của Lyman Frank Baum, tranh minh hoạ của W. W. Denslow, in năm 1900 tại Chicago. Cô bé Dorothy bị một cơn lốc cuốn từ thảo nguyên Kansas tới xứ Oz. Muốn về nhà, cô đi theo con đường lát gạch vàng tới gặp phù thuỷ Oz. Dọc đường cô gặp ba người bạn: Bù nhìn rơm muốn có bộ óc, Người Thiếc muốn có trái tim, và Sư tử muốn có lòng can đảm.

Sư tử xuất hiện theo kiểu chẳng giống kẻ nhát chút nào. Chú gầm vang từ trong rừng, lao ra hất Bù nhìn rơm ngã, vả Người Thiếc lăn ra đường, rồi định đớp chú chó Toto. Dorothy chạy tới đánh vào mũi Sư tử và mắng chú là đồ hèn, to xác mà đi bắt nạt con chó nhỏ. Sư tử xoa mũi, thú nhận ngay: chú biết mình hèn. Chú gầm to chỉ để các con vật khác sợ mà tránh xa, vì nếu chúng đánh lại thì chú sẽ bỏ chạy. Tim chú đập thình thịch mỗi khi gặp nguy hiểm.

Những việc can đảm chú đã làm trước khi được "ban" can đảm

Đây là chỗ hay nhất của nhân vật. Trong hành trình tới Thành phố Ngọc Lục Bảo, chính Sư tử là người gánh phần nguy hiểm nhiều lần:

• Hẻm sâu giữa rừng: con đường bị một vực sâu cắt ngang. Sư tử nói chú sợ ngã, nhưng vẫn nhảy qua, cõng từng người bạn sang bờ bên kia.
• Bầy Kalidah: những con thú thân gấu đầu hổ đuổi theo nhóm bạn. Sư tử quay lại đứng chắn ở đầu cây cầu gỗ, gầm đối mặt chúng và nói sẽ chiến đấu tới cùng, trong lúc Người Thiếc chặt cây cầu để bọn Kalidah rơi xuống vực.
• Cánh đồng hoa anh túc: hương hoa làm Dorothy và Sư tử ngủ mê. Sư tử cố chạy ra nhưng gục giữa đồng. Lần này chú được cứu nhờ đàn chuột đồng kéo ra, một lời nhắc rằng kẻ mạnh cũng có lúc cần người nhỏ giúp.

Người đọc thấy rõ điều mà Sư tử không thấy: chú sợ thật, nhưng lần nào cũng không bỏ bạn.

Phù thuỷ Oz "ban" can đảm bằng một bát nước xanh

Khi nhóm bạn lật tẩy phù thuỷ Oz chỉ là một ông già bình thường làm trò ảo thuật, mỗi người vẫn đòi điều đã được hứa. Với Sư tử, Oz nói đại ý: chú đã có rất nhiều can đảm, chỉ thiếu tin vào bản thân; không sinh vật nào không thấy sợ khi đối mặt hiểm nguy; can đảm thật là đối mặt hiểm nguy khi đang sợ, và thứ can đảm ấy chú có thừa.

Sư tử vẫn muốn một thứ gì đó để cảm thấy mình can đảm. Oz rót một thứ nước màu xanh vào bát, bảo chú uống, nói rằng khi vào bụng nó sẽ thành can đảm. Sư tử uống, tuyên bố thấy mình đầy can đảm. Oz đứng một mình thì tự nhủ: làm sao tránh được việc làm trò bịp, khi người ta bắt mình làm điều mà ai cũng biết là không làm được.

Đoạn này hay ở cả hai tầng. Tầng thứ nhất: lời của Oz là một định nghĩa can đảm rất chuẩn, trùng với điều triết học và tâm lý học nói từ lâu. Tầng thứ hai: chiếc bát nước chỉ là "nghi thức", nhưng nghi thức ấy có tác dụng thật, vì nó cho Sư tử một cái mốc để tin. Tâm lý học gọi niềm tin ấy là niềm tin vào năng lực bản thân (self-efficacy), khái niệm của Albert Bandura năm 1977: người tin mình làm được thì dám thử hơn, dù năng lực không đổi.

Vì sao trẻ thích Sư tử nhát gan

Trẻ nhỏ thấy mình trong Sư tử. Chú to, ai cũng nghĩ chú phải gan, mà chú lại sợ. Trẻ cũng vậy: người lớn hay nói "con lớn rồi, có gì đâu mà sợ". Sư tử cho trẻ một thông điệp dễ chịu: sợ không làm con thành kẻ hèn; điều quan trọng là con làm gì khi đang sợ.

Chi tiết Sư tử chủ động nói "tôi là kẻ nhát" cũng đáng chú ý. Gọi đúng tên nỗi sợ của mình, nói ra với bạn bè, là bước đầu. Các nghiên cứu về việc gọi tên cảm xúc (Lieberman và cộng sự, 2007) cho thấy chỉ riêng việc gọi tên đã làm phản ứng cảm xúc dịu xuống phần nào.

Đọc cùng con

Câu hỏi gợi ý

• "Sư tử nói chú là kẻ hèn. Con có đồng ý không? Kể một việc chú làm để con đồng ý hay không đồng ý."
• "Bát nước xanh của ông Oz có phép thật không? Vậy vì sao Sư tử thấy mình can đảm hơn?"
• "Nếu con có một bát nước như vậy, con muốn nó giúp con bớt sợ chuyện gì?"
• "Lúc Sư tử ngủ mê giữa đồng hoa, ai đã cứu chú? Người mạnh có lúc nào cần người nhỏ giúp không?"

Việc làm được ngay

• Khi con nói "con sợ", trả lời như ông Oz: "Ai cũng sợ khi gặp chuyện lạ. Con sợ mà vẫn thử thì đó là can đảm."
• Chỉ ra việc can đảm con đã làm, cụ thể: "Hôm qua con sợ cô giáo mới mà vẫn vào lớp chào cô. Đó là việc của một chú sư tử can đảm đấy."
• Nếu con cần một "bát nước xanh", có thể cùng con chọn một vật nhỏ làm "bùa can đảm" (một viên sỏi đẹp, một chiếc vòng). Vật không có phép, nhưng giúp con nhớ rằng con đã từng làm được.

Những điều nên tránh

• Đừng gọi con là "sư tử nhát gan" để trêu. Nhân vật dễ thương trong sách, nhưng bị gắn làm biệt danh thì trẻ chỉ nghe thấy chữ "nhát".
• Đừng biến "bùa can đảm" thành thứ bắt buộc, kiểu "không có vòng thì không đi học được". Mục đích là để con dần tin vào chính mình.

Sách và phim: hai Sư tử khác nhau đôi chút

Nhiều người biết Sư tử nhát gan qua phim The Wizard of Oz năm 1939 của hãng MGM, với diễn viên Bert Lahr trong vai Sư tử. Bản phim giữ lời của Oz về can đảm nhưng đổi bát nước thành một chiếc huy chương. Phim cũng lược nhiều chặng đường trong sách, như vực sâu và bầy Kalidah, nên vai trò "can đảm từ trước" của Sư tử bị mờ đi.

Trong sách, sau khi Dorothy về nhà, Sư tử còn giết một con quái vật khổng lồ giống nhện đang hoành hành trong một khu rừng, và được muông thú ở đó tôn làm vua. Chi tiết này ít người biết vì phim không có. Với trẻ lớn, nên đọc bản sách đầy đủ hoặc bản dịch không rút gọn quá nhiều.

Đọc thêm / làm tiếp

• Đọc bản dịch Phù thuỷ xứ Oz đầy đủ cùng con 7–10 tuổi, mỗi tối một hai chương.
• So với Dế Mèn chương đầu: Dế Mèn tưởng mình dũng mà thật ra liều; Sư tử tưởng mình hèn mà thật ra dũng. Hai nhân vật đi theo hai chiều ngược nhau, rất hợp để học sinh làm dẫn chứng so sánh.
• Cùng con vẽ "con đường gạch vàng của con": mỗi viên gạch là một việc con từng sợ mà đã làm được (lần đầu ngủ riêng, lần đầu tự gọi món, lần đầu vào lớp học bơi). Dán lên tường, thêm gạch mới theo thời gian.