Chuột họp bàn treo chuông cổ mèo: ý nghĩa ngụ ngôn về lời nói và việc làm

Ngụ ngôn "Chuột họp bàn treo chuông cổ mèo" kể chuyện cả họ chuột nhất trí một kế rất hay, đeo chuông vào cổ mèo để nghe tiếng mà chạy, cho tới khi một con chuột già hỏi: vậy ai sẽ đi treo? Không con nào dám nhận. Bài học: nói ra một ý hay thì dễ, đứng ra làm việc nguy hiểm để thực hiện nó mới cần can đảm. Truyện thường được xếp vào ngụ ngôn Aesop, dù thật ra nó xuất hiện muộn hơn nhiều.

Câu chuyện

Đàn chuột sống khổ vì một con mèo săn giỏi, đi lại không một tiếng động. Ngày nào cũng có chuột bị bắt. Chúng mở cuộc họp lớn để tìm cách. Nhiều ý được đưa ra rồi bị gạt đi. Cuối cùng một con chuột trẻ đứng lên đề nghị: hãy buộc một chiếc chuông nhỏ vào cổ mèo. Mèo đi tới đâu chuông kêu tới đó, cả họ chuột nghe thấy mà kịp trốn.

Cả hội trường vỗ tay. Ý quá hay. Lúc mọi người đang vui, một con chuột già từ nãy ngồi im mới lên tiếng: kế hoạch rất tuyệt, chỉ còn một câu hỏi nhỏ, ai sẽ là người treo chuông vào cổ mèo? Cả hội im phăng phắc. Không con nào nhận. Kế hoạch dừng ở đó.

Lời bình thường gắn sau truyện ngắn gọn: nói thì dễ, làm mới khó. Trong tiếng Anh, cụm "to bell the cat", treo chuông cổ mèo, thành thành ngữ chỉ việc nhận phần nguy hiểm nhất của một kế hoạch chung.

Có thật là ngụ ngôn của Aesop không

Aesop, người kể ngụ ngôn Hy Lạp sống khoảng thế kỷ 6 trước Công nguyên, là cái tên gom về nhiều truyện có nguồn gốc rất khác nhau. Truyện treo chuông cổ mèo không có trong các tập ngụ ngôn Hy Lạp và La Mã cổ đại còn lưu giữ. Những bản ghi sớm nhất được biết đến là ở châu Âu thời Trung cổ, trong đó có bản của Odo of Cheriton, một tu sĩ người Anh thế kỷ 12–13, viết bằng tiếng Latin.

Về sau, truyện được nhập vào các tuyển tập "ngụ ngôn Aesop" in ở châu Âu, và trong bảng phân loại ngụ ngôn Aesop của nhà nghiên cứu Ben Edwin Perry nó được xếp ở nhóm truyện thêm vào muộn. Nhà thơ Pháp La Fontaine viết lại thành bài thơ ngụ ngôn "Hội đồng chuột" in năm 1668. Vì vậy, nói chính xác: đây là ngụ ngôn thường được gắn với tên Aesop, nhưng có nguồn gốc từ châu Âu thời Trung cổ.

Ở Anh còn một giai thoại: Archibald Douglas, bá tước Angus người Scotland thế kỷ 15, được gọi biệt danh "Bell-the-Cat" vì trong một cuộc họp của các quý tộc bàn chuyện trừ một sủng thần của nhà vua, ông là người nhận đứng ra làm. Đây là giai thoại do sử gia đời sau chép, chi tiết không chắc chắn, chỉ nên kể như một chuyện tương truyền cho thấy thành ngữ đã sống thế nào.

Ba bài học về can đảm trong một truyện rất ngắn

1. Ý tưởng không phải là hành động

Con chuột trẻ không sai khi đưa ra ý tưởng. Nhưng nó và cả hội nghĩ rằng có ý hay là đã giải quyết xong. Phần khó nhất, phần cần can đảm, lại bị bỏ quên. Trong đời thật, lớp học, nhóm bạn hay cơ quan đều có những cuộc họp như thế: ai cũng biết cần làm gì, không ai đứng ra làm.

2. Con chuột già cũng can đảm theo cách riêng

Giữa lúc cả hội đang hào hứng, con chuột già là kẻ duy nhất nói một sự thật làm mất vui. Dám chỉ ra chỗ hổng của một kế hoạch mà ai cũng thích là một dạng can đảm đạo đức. Người như vậy thường không được vỗ tay, nhưng nhờ họ mà nhóm không lao vào một kế hoạch không ai thực hiện được.

3. Không ai nhận thì kế hoạch phải đổi, không phải ép ai đó đi

Truyện dừng ở chỗ không con nào dám nhận. Có người đọc thành "cả họ chuột đều hèn". Cách đọc ấy hơi vội. Đi treo chuông cổ mèo là việc gần như chắc chết. Việc không ai liều mình làm điều đó là hợp lý. Bài học đúng là: một kế hoạch tốt phải tính tới ai làm và làm thế nào cho an toàn; nếu phần thực hiện quá nguy hiểm thì cần nghĩ cách khác, chứ không phải hô hào ai đó "dũng cảm lên".

Liên hệ: nói một đằng, làm một nẻo

Tiếng Việt có nhiều cách nói gần với ý truyện: "nói dễ hơn làm", "nói thì hay, làm thì dở"; kho thành ngữ chê lời nói suông vốn rất giàu. Khi học sinh dùng truyện này làm dẫn chứng, nên nối nó với ý dũng cảm thể hiện ở việc làm chứ không ở lời nói, và ý dám nhận phần việc khó trong tập thể.

Ví dụ đời thường (ví dụ dựng để minh hoạ): cả lớp đồng ý rằng nên báo cô giáo việc vài bạn hay bị chọc ghẹo trong giờ ra chơi. Ai cũng gật, không ai muốn là người đi nói. Một học sinh đứng ra, rủ thêm một bạn cùng đi gặp cô. Đó là "treo chuông" kiểu đời thường, có chút ngại, nhưng không liều, và có người lớn đỡ phía sau.

Đọc cùng con

Câu hỏi gợi ý

• "Ý của chú chuột trẻ có hay không? Vậy sao nó không thành?"
• "Chú chuột già có phải là người phá đám không? Nếu không có chú, chuyện gì sẽ xảy ra?"
• "Không con chuột nào nhận đi treo chuông. Con nghĩ chúng hèn hay chúng khôn?"
• "Nếu con là chuột, con sẽ nghĩ ra cách nào an toàn hơn?"
• "Ở lớp con, có việc gì ai cũng thấy nên làm mà không ai làm không?"

Câu thứ tư thường ra những đáp án rất vui: đổ bột lên sàn để thấy dấu chân mèo, nuôi một con chó, đào hang sâu hơn. Đừng chấm ý nào đúng ý nào sai, mục đích là cho trẻ thấy can đảm đi cùng suy nghĩ, và việc tìm cách an toàn hơn không phải là hèn.

Những điều nên tránh

• Đừng chốt bài học thành "phải dám liều mình như người treo chuông". Treo chuông cổ mèo là ví dụ của việc quá nguy hiểm, không phải mẫu để làm theo.
• Đừng dùng truyện để chê con chỉ nói không làm trước mặt người khác. Muốn nhắc con giữ lời thì nói riêng, cụ thể việc gì.

Đọc thêm / làm tiếp

• Đọc bài thơ "Hội đồng chuột" của La Fontaine trong các tuyển tập ngụ ngôn La Fontaine bản dịch tiếng Việt, so với bản văn xuôi.
• Đọc thêm vài ngụ ngôn Aesop khác về lời nói và việc làm, như "Chú bé chăn cừu" (nói dối) hay "Con cáo và chùm nho" (tự bào chữa), để thấy ngụ ngôn thường nói về khoảng cách giữa lời và việc.
• Với học sinh trung học: thử viết một cái kết khác cho truyện, trong đó họ chuột tìm được cách khả thi. Bài tập này luyện đúng thứ con chuột già muốn nhắc: nghĩ tới bước thực hiện.
• Trong gia đình: khi bàn việc chung (dọn nhà cuối tuần, chuẩn bị Tết), tập thói quen hỏi câu của chuột già: "Việc này ai làm, làm khi nào?"