Con sẻ của Turgenev: tóm tắt, ý nghĩa và bài học can đảm của tình thương

Con sẻ của Ivan Turgenev kể chuyện một con sẻ già lao xuống đứng chắn trước mõm con chó săn để che cho đứa con non vừa rơi khỏi tổ. Nó run lẩy bẩy, kêu khản cả giọng, nhưng không lùi. Bài thơ văn xuôi viết năm 1878 này là ví dụ đẹp nhất về một loại can đảm không đến từ sức mạnh mà đến từ tình thương: sợ đến cùng cực, vẫn đứng lại vì người mình thương.

Tác phẩm và tác giả

Ivan Sergeyevich Turgenev (1818–1883) là nhà văn Nga nổi tiếng với Bút ký người đi săn và tiểu thuyết Cha và con. Những năm cuối đời, ông viết một loạt bài ngắn mà ông gọi là thơ văn xuôi, mỗi bài chỉ dài một trang hay nửa trang, in thành tập thường được biết với tên Thơ văn xuôi (bản thảo ông đặt tên Latin là Senilia). Con sẻ ghi tháng 4 năm 1878.

Ở Việt Nam, Con sẻ quen thuộc với nhiều thế hệ vì từng được đưa vào sách Tiếng Việt lớp 4 trong chủ đề về lòng dũng cảm. Bài rất ngắn, đọc to chừng hai phút, nên hợp để đọc cùng trẻ.

Chuyện gì xảy ra trong bài

Người kể đi săn về, dạo theo lối đi trong vườn. Con chó chạy trước bỗng chậm lại, rón rén như đánh hơi thấy con mồi. Nhìn theo, người kể thấy một con sẻ non mép còn vàng, trên đầu lơ thơ lông tơ, rơi từ tổ xuống vì gió lay mạnh những cây bạch dương bên lối đi. Nó ngồi im, hai cánh nhỏ xíu còn chưa mọc đủ, xòe ra bất lực.

Con chó lại gần từ từ. Đúng lúc ấy, từ trên một cây gần đó, một con sẻ già ức đen lao xuống như hòn đá rơi, đáp ngay trước mõm con chó. Lông nó dựng ngược, nó rít lên tuyệt vọng và thảm thiết, hai lần nhảy về phía cái mõm há rộng đầy răng.

Một chi tiết hay bị kể sai: nhiều bản kể lại gọi đây là "sẻ mẹ", nhưng nguyên tác chỉ viết "con sẻ già ức đen". Ở loài sẻ nhà, mảng lông đen dưới cằm và ức là dấu hiệu thường thấy ở con trống, nên con chim lao xuống nhiều khả năng là sẻ bố. Điều đó không làm câu chuyện bớt đẹp: tình thương che chở con non không phải của riêng người mẹ.

Turgenev tả rất kỹ chỗ này: cả thân hình bé nhỏ của con sẻ già run lên vì sợ, tiếng kêu khản đặc. Trong mắt nó, con chó là một con quái vật khổng lồ. Vậy mà nó không thể ngồi yên trên cành cao, an toàn, mà phải lao xuống. Một sức mạnh nào đó mạnh hơn nó đã cuốn nó xuống.

Con chó dừng lại, rồi lùi. Người kể gọi con chó đang bối rối về và đi ra, lòng đầy kính cẩn. Ông dặn người đọc đừng cười: ông thật sự kính phục con chim nhỏ bé dũng cảm ấy, kính phục tình yêu của nó. Ông kết bằng ý: tình yêu mạnh hơn cái chết và nỗi sợ cái chết, chính nhờ tình yêu mà sự sống được giữ vững và tiếp diễn.

Can đảm ở đây là gì: không phải không sợ

Điều đáng chú ý nhất là Turgenev không tả con sẻ già gan dạ theo kiểu lì lợm. Ông tả nó run rẩy, khản giọng, tuyệt vọng. Nó sợ thật. Nỗi sợ ấy đúng: một con chim chừng vài chục gam trước một con chó săn thì đúng là đang đối diện cái chết.

Đây chính là định nghĩa được trích dẫn nhiều nhất về can đảm: dũng cảm không phải là không sợ, mà là thấy sợ và vẫn làm điều cần làm. Con sẻ là minh hoạ gọn gàng đến mức khó tìm được ví dụ nào rõ hơn. Trong tâm lý học, nhóm nghiên cứu của Rate, Clarke, Lindsay và Sternberg (2007) khi hỏi người bình thường hiểu "can đảm" là gì cũng thấy ba yếu tố thường đi cùng nhau: hành động có chủ ý, có rủi ro thật cho bản thân, và vì một mục đích tốt. Con sẻ có đủ cả ba.

Điểm đáng bàn là chữ "có chủ ý". Turgenev viết rằng con sẻ "không thể" ngồi yên, một sức mạnh nào đó cuốn nó xuống. Vậy đó là lựa chọn hay bản năng? Câu hỏi này không có đáp án duy nhất, và chính vì thế bài văn hợp để bàn với học sinh lớn. Có thể nói: ở loài chim, đó là bản năng che chở con; ở con người, ta có thể nuôi tình thương thành một lựa chọn.

Vì sao con chó lùi lại

Turgenev để con chó dừng rồi lùi, và người kể nói rằng hình như nó đã nhận ra một sức mạnh. Chi tiết này dễ bị hiểu thành "cứ liều là kẻ mạnh sẽ sợ". Không nên đọc như thế.

Trong thực tế, chó săn được dạy để không tự ý vồ con mồi, và tiếng chủ gọi cũng góp phần dừng nó lại. Trong bài, người kể chính là người gọi chó về. Nói cách khác, con sẻ già dũng cảm, nhưng kết cục an toàn còn nhờ một người lớn có mặt và kịp ngăn. Bài thơ văn xuôi không phải lời hứa rằng lòng can đảm luôn thắng, mà là lời ngợi ca chính hành động che chở.

Khi kể cho trẻ, nên giữ ý này cho thật rõ: con sẻ già đáng phục, nhưng nếu gặp một con chó lạ đang hung dữ, việc của trẻ là không lại gần, đứng yên hoặc lùi chậm, gọi người lớn. Can đảm của trẻ trong tình huống ấy là bình tĩnh và tìm sự giúp đỡ, không phải lao tới.

Con sẻ và những tấm gương "che chở" khác

Đặt Con sẻ cạnh vài nhân vật quen thuộc giúp trẻ thấy can đảm có nhiều dáng:

Điểm chung: không nhân vật nào làm việc khó vì muốn được khen gan. Tất cả đều vì một người khác.

Dùng Con sẻ khi viết bài về lòng dũng cảm

Học sinh hay chọn Con sẻ làm dẫn chứng vì bài ngắn, cảm động, ai cũng biết. Muốn dẫn chứng có sức nặng, nên:

• Ghi đúng tác giả và thể loại: Turgenev, nhà văn Nga, bài thơ văn xuôi viết năm 1878.
• Nhấn chi tiết con sẻ run rẩy. Đó là bằng chứng cho luận điểm "dũng cảm không phải là không sợ".
• Rút ra ý từ câu kết: tình yêu thương là nguồn của một kiểu can đảm rất mạnh.
• Tránh viết "con sẻ không hề sợ hãi". Viết thế là ngược hẳn với văn bản.

Một câu chuyển ý mẫu: "Con sẻ già không mạnh hơn con chó, cũng chẳng hết sợ. Nó chỉ thương con nhiều hơn nó sợ. Can đảm, nhiều khi, đơn giản là thế."

Đọc cùng con: câu hỏi và hoạt động

Câu hỏi gợi ý

• "Con sẻ già có sợ không? Chữ nào trong bài cho con biết?"
• "Vì sao nó vẫn bay xuống?"
• "Nếu con là con sẻ non, con sẽ cảm thấy gì khi thấy mẹ đứng chắn trước mặt?"
• "Người kể chuyện đã làm gì để mọi chuyện kết thúc an toàn?"
• "Ở nhà mình, ai từng làm một việc khó vì thương người khác?"

Câu cuối là câu đáng hỏi nhất. Trẻ có thể kể bố đi đón con giữa trời mưa to, mẹ ngồi cạnh con suốt đêm khi con sốt, chị dắt em qua đường. Những chuyện nhỏ ấy là cách trẻ hiểu rằng can đảm của tình thương ở ngay trong nhà, không cần phải có chó săn hay vực thẳm.

Những điều nên tránh

• Đừng kết luận "cứ liều mình là kẻ mạnh phải chịu thua". Bài văn không nói thế và đời thật cũng không như thế.
• Đừng dùng con sẻ để trách con: "Đến con sẻ còn dám, sao con nhát thế." Ví von kiểu so sánh này làm trẻ xấu hổ chứ không làm trẻ can đảm hơn.
• Với trẻ nhỏ dễ xúc động, đọc chậm và dừng lại khi con hỏi. Kết bài an toàn: con chó lùi, sẻ con còn sống.

Đọc thêm / làm tiếp

• Tìm đọc thêm vài bài trong tập Thơ văn xuôi của Turgenev; nhiều bài rất ngắn, hợp với học sinh trung học cơ sở.
• Quan sát chim sẻ ngoài sân, công viên vào mùa chim làm tổ, nhìn từ xa, không chạm vào chim non rơi khỏi tổ nếu không cần thiết; nhiều khi chim bố mẹ vẫn đang ở gần.
• Cùng con vẽ lại cảnh trong bài theo trí tưởng tượng, rồi hỏi con muốn vẽ con sẻ già to hay nhỏ, và vì sao. Câu trả lời thường cho thấy con đã hiểu bài tới đâu.
• Đọc nối với Chú lính chì dũng cảm của Andersen để so hai kiểu can đảm: một bên hành động vì thương, một bên kiên định chịu đựng.