Dế Mèn và bài học đường đời đầu tiên: vì sao liều không phải là dũng

Bài học đường đời đầu tiên của Dế Mèn là bài học về ranh giới giữa liều và dũng. Dế Mèn khỏe, gan, dám trêu cả chị Cốc to xác, nhưng cái gan ấy không có suy nghĩ đi kèm nên người phải trả giá lại là Dế Choắt yếu ớt. Đoạn truyện mở đầu Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài cho thấy: dám làm một việc nguy hiểm chưa phải là dũng cảm, nếu việc đó vô ích và đổ hậu quả lên người khác.

Đoạn truyện kể chuyện gì

Dế Mèn phiêu lưu ký được Tô Hoài viết và in lần đầu năm 1941, ban đầu mang tên Con dế mèn, về sau mới thành tên quen thuộc như bây giờ. Chương đầu, được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn lớp 6 với nhan đề "Bài học đường đời đầu tiên", kể lúc Dế Mèn vừa ra ở riêng.

Dế Mèn tự tả mình rất kỹ: đôi càng mẫm bóng, vuốt cứng và nhọn hoắt, hai cái răng đen nhánh nhai ngoàm ngoạp, đôi cánh dài chấm đuôi. Cậu đi đứng oai vệ, cà khịa với bà con trong xóm, quát mấy chị Cào Cào, ghẹo anh Gọng Vó. Cậu tin mình đã là tay ghê gớm nhất vùng.

Hàng xóm của Mèn là Dế Choắt, gầy gò, cánh ngắn ngủn, hôi như cú mèo. Choắt xin Mèn đào một ngách thông sang hang mình để lúc tối lửa tắt đèn có đứa nào bắt nạt thì chạy sang. Mèn hếch răng lên, xì một hơi rồi mắng Choắt là hôi như cú mèo, đào ngách sang thì có mà hôi lây.

Một hôm, thấy chị Cốc đang kiếm mồi gần đó, Mèn rủ Choắt trêu chị. Choắt sợ, can. Mèn tự đứng ra hát một câu khiêu khích rồi chui tọt vào hang sâu. Chị Cốc nghe tiếng chửi, tưởng Choắt, liền mổ Choắt mấy cái. Choắt bị thương nặng. Trước khi chết, Choắt khuyên Mèn rằng ở đời mà có thói hung hăng bậy bạ, có óc mà không biết nghĩ, sớm muộn rồi cũng mang vạ vào mình. Mèn hối hận, chôn Choắt dưới một vạt cỏ, đắp thành nấm mộ, và đứng lặng giờ lâu, nghĩ về bài học đường đời đầu tiên.

Vì sao Dế Mèn liều chứ không dũng

Đọc lướt thì Dế Mèn có vẻ gan. Trêu một con chim lớn gấp mấy lần mình, đâu phải ai cũng dám. Nhưng chỉ cần đặt câu hỏi "trêu để làm gì?" là cái gan ấy lộ ra rỗng ruột.

Từ thời Hy Lạp cổ, Aristotle trong Đạo đức học Nicomachus (quyển III) đã đặt can đảm ở giữa hai cực: hèn nhát là sợ quá mức, liều lĩnh là coi thường nguy hiểm quá mức. Người can đảm sợ đúng thứ đáng sợ, ở mức vừa phải, vì một mục đích đáng giá. Dế Mèn trượt về phía liều lĩnh ở cả ba điểm:

• Không có mục đích đáng giá. Trêu chị Cốc chẳng bảo vệ ai, chẳng giành lại được gì. Đó chỉ là để khoe gan.
• Không cân nhắc nguy hiểm. Mèn không nghĩ chị Cốc sẽ trút giận vào đâu, cũng không nghĩ Choắt yếu đến mức nào.
• Không nhận phần hậu quả. Hát xong, Mèn chui vào hang sâu. Người đứng ngoài chịu đòn là Choắt.

Điểm thứ ba là chỗ đau nhất. Một hành động dũng cảm thật thì người làm gánh rủi ro thay cho người khác. Ở đây ngược lại: Mèn gây chuyện, Choắt gánh.

Lời của Dế Choắt: bài học nằm ở chữ "nghĩ"

Lời trăng trối của Choắt không trách Mèn hèn, cũng không bảo Mèn đừng mạnh mẽ. Choắt nói về cái óc không biết nghĩ. Đó là chỗ tinh tế của Tô Hoài: sức mạnh của Mèn không có lỗi. Lỗi là sức mạnh ấy chạy trước suy nghĩ.

Đặt cạnh tư tưởng phương Đông thì càng rõ. Trung dung xếp trí, nhân, dũng thành ba đức đi cùng nhau. Khổng Tử trong Luận ngữ (thiên Hiến vấn) nói người có lòng nhân ắt có dũng, còn người có dũng chưa chắc đã có nhân. Dế Mèn lúc ấy có "dũng" theo nghĩa hẹp, có sức và có gan, nhưng thiếu cả trí lẫn nhân: không nghĩ, và không thương người yếu bên cạnh. Mạnh Tử gọi kiểu dũng ấy là "thất phu chi dũng", cái dũng của kẻ thất phu, chỉ đối địch được một người.

Dế Mèn về sau: từ liều tới dũng

Chương đầu chỉ là điểm xuất phát. Cả cuốn sách là chuyến đi để Dế Mèn học lại chữ dũng. Đoạn được nhiều thế hệ học sinh biết qua sách Tiếng Việt lớp 4, "Dế Mèn bênh vực kẻ yếu", cho thấy một Dế Mèn khác hẳn.

Mèn gặp chị Nhà Trò yếu ớt bị bọn nhện chăng tơ chặn đường đòi nợ. Lần này Mèn đứng ra. Mèn không đánh bừa: Mèn đến tận chỗ bọn nhện, ra oai, rồi chỉ ra cái sai của chúng, rằng chúng béo múp mà đi đòi món nợ cỏn con của một kẻ yếu, bắt chúng phá vòng vây. Mục đích rõ ràng, người được bảo vệ rõ ràng, và Mèn tự đứng ở hàng đầu.

So hai cảnh là thấy hai chiều ngược nhau:

• Trêu chị Cốc: Mèn khiêu khích kẻ mạnh để rồi người yếu chịu.
• Bênh Nhà Trò: Mèn đối đầu kẻ mạnh để người yếu khỏi chịu.

Cùng một sức vóc, cùng một bộ càng, nhưng một bên là liều, một bên là dũng. Điều khác nhau không nằm ở lượng gan mà nằm ở mục đích và ở chỗ ai đứng ra gánh.

Đọc đoạn truyện này với trẻ thế nào

Trẻ 7–10 tuổi rất thích Dế Mèn chương đầu, vì Mèn oai, nói năng sắc, hát câu trêu chị Cốc nghe vần vè. Có trẻ đọc xong thấy Mèn "ngầu". Đó không phải điều đáng lo, đó là chỗ để mở chuyện.

Câu hỏi gợi ý khi đọc cùng con

• "Lúc Mèn hát câu trêu chị Cốc, con nghĩ Mèn đang dũng cảm hay đang khoe?"
• "Nếu Choắt không ở đó thì chị Cốc sẽ làm gì? Mèn có nghĩ tới chuyện ấy không?"
• "Mèn chui vào hang sâu. Người dũng cảm thì sau khi làm một việc sẽ đứng ở đâu?"
• "Lần bênh chị Nhà Trò khác lần trêu chị Cốc ở chỗ nào?"
• "Có lúc nào con thấy bạn bè rủ làm một việc chỉ để chứng tỏ mình gan không? Lúc ấy con có thể nói gì?"

Câu hỏi cuối là cầu nối sang đời thật. Trẻ lớn hơn thường gặp lời rủ kiểu "dám không?": trèo lên chỗ cao, chạy qua đường lúc xe đông, thử một thử thách đang lan trên mạng. Cha mẹ có thể gói bài học của Choắt thành một câu dễ nhớ: dám làm điều nguy hiểm vô ích là liều; dám nói "tớ không làm đâu" mới là gan.

Những điều nên tránh

• Đừng biến bài đọc thành bài mắng: "Thấy chưa, cứ nghịch như Dế Mèn là chết bạn đấy." Trẻ sẽ nhớ câu dọa chứ không nhớ bài học.
• Đừng gán nhãn: "Con hung hăng y như Dế Mèn." Dế Mèn là nhân vật biết hối hận và thay đổi, hãy giữ cho con cánh cửa ấy.
• Đừng kết luận thay con. Để con tự nói ra chỗ khác nhau giữa liều và dũng, con sẽ nhớ lâu hơn.

Dùng đoạn truyện làm dẫn chứng khi viết bài

Học sinh viết đoạn văn hay bài nghị luận về lòng dũng cảm thường cần một dẫn chứng văn học quen thuộc. Dế Mèn là dẫn chứng tốt cho ý "phân biệt dũng cảm với liều lĩnh", nhất là khi đặt hai cảnh cạnh nhau. Vài gợi ý dùng cho đúng:

• Nêu đúng tác giả, năm: Tô Hoài, 1941.
• Không viết rằng Dế Mèn "dũng cảm trêu chị Cốc". Đó là liều; viết ngược là sai ý tác phẩm.
• Dùng lời khuyên của Dế Choắt làm điểm xoay: dũng cảm cần có suy nghĩ đi trước.
• Nếu cần dẫn chứng dũng cảm thật, lấy cảnh Dế Mèn bênh vực Nhà Trò ở chính tác phẩm đó, bài viết sẽ chặt hơn.

Đọc thêm / làm tiếp

• Đọc trọn Dế Mèn phiêu lưu ký cùng con lớp 3–5, mỗi tối một chương. Chú ý những lần Dế Mèn và Dế Trũi gặp nạn, xem lần nào là do liều, lần nào là do dũng.
• So với một nhân vật khác: chú Sư tử nhát gan trong Phù thuỷ xứ Oz đi đường ngược lại, từ chỗ tưởng mình hèn tới chỗ nhận ra mình dũng. Hai cuốn đặt cạnh nhau cho trẻ thấy hai mặt của cùng một chữ.
• Hoạt động nhỏ: cùng con làm hai cột "liều" và "dũng", mỗi người nghĩ ra ba tình huống đời thường (ví dụ: chạy qua đường không nhìn xe; nói thật với cô giáo là mình làm vỡ lọ hoa) rồi xếp vào cột. Bàn nhau chỗ nào khó xếp.
• Bộ phim hoạt hình và các bản tranh truyện chuyển thể khá nhiều; bản đọc nguyên văn vẫn hay nhất vì giọng văn tả của Tô Hoài.