Chú lính chì dũng cảm là truyện của Hans Christian Andersen in năm 1838, kể về một chú lính chì chỉ có một chân, trải qua rơi từ cửa sổ, trôi cống, bị cá nuốt, rồi tan chảy trong lò sưởi mà không một lần kêu la hay buông cây súng. Tên gốc tiếng Đan Mạch là Den standhaftige Tinsoldat, nghĩa sát là "chú lính chì kiên định". Đọc kỹ, truyện nói về một kiểu can đảm lặng lẽ: đứng vững trước số phận, chứ không phải xông pha.
Tóm tắt truyện
Một cậu bé được tặng một hộp hai mươi lăm chú lính chì nhân ngày sinh nhật. Cả hai mươi lăm chú được đúc từ cùng một chiếc thìa thiếc cũ. Chú cuối cùng đúc sau chót, thiếu thiếc nên chỉ có một chân. Vậy mà chú đứng vững trên một chân chẳng kém các anh em hai chân.
Trên bàn có một lâu đài bằng giấy, trước cửa là một cô vũ nữ cũng bằng giấy, đang giơ cao một chân trong điệu múa. Chú lính chì nhìn, tưởng cô cũng chỉ có một chân như mình, và đem lòng yêu. Một con yêu tinh nhảy ra từ hộp thuốc lá (loại hộp có lò xo bật lên) cảnh cáo chú đừng nhìn những thứ không phải của mình. Chú lờ đi.
Sáng hôm sau, chú bị đặt lên bậu cửa sổ. Không rõ do gió hay do con yêu tinh, cửa sổ bật mở và chú rơi từ tầng ba xuống phố, cắm ngược đầu giữa hai viên đá lát. Mưa đổ xuống. Hai cậu bé ngoài đường tìm thấy chú, gấp thuyền giấy, thả chú xuôi theo rãnh nước. Thuyền trôi vào cống tối, một con chuột cống chặn lại đòi giấy thông hành. Thuyền trôi ra kênh, giấy rã ra, chú chìm, và một con cá nuốt chửng chú.
Con cá bị bắt, đem ra chợ bán, rồi lại vào đúng căn bếp nhà cũ. Chị bếp mổ cá thấy chú lính chì. Chú trở về bàn, lại thấy cô vũ nữ. Rồi một cậu bé, không vì lý do gì, ném chú vào lò sưởi. Một cơn gió thổi cô vũ nữ bay vào lửa theo chú. Sáng hôm sau, chị người làm cời tro, chỉ còn một cục thiếc nhỏ hình trái tim và chiếc hoa trang trí đã cháy đen của cô vũ nữ.
"Kiên định" khác "dũng cảm" ở đâu
Bản dịch tiếng Việt quen thuộc đặt tên "dũng cảm". Chữ Andersen dùng, standhaftig, gần với kiên định, vững vàng, không lay chuyển. Bản tiếng Anh thường dịch là steadfast. Khác biệt nhỏ ấy mở ra một câu hỏi đáng bàn: kiên định có phải là dũng cảm không?
Suốt truyện, chú lính chì gần như không làm gì cả. Chú không chạy, không cãi, không chống lại con chuột hay con cá. Andersen tả chú luôn đứng thẳng, vai vác súng, mắt nhìn thẳng về phía trước. Khi rơi xuống phố, chú nghĩ rằng nếu kêu lên "tôi ở đây" thì sẽ được tìm thấy, nhưng chú cho rằng là lính mà la lối giữa đường thì không ra dáng. Khi thuyền chìm, chú vẫn giữ súng.
Có hai cách đọc:
- Cách đọc ngợi ca: chú là hình ảnh người giữ được phẩm giá giữa những biến cố không thể kiểm soát. Đó là một dạng can đảm có thật, gần với cái mà triết học khắc kỷ gọi là bình thản trước điều không thuộc quyền mình.
- Cách đọc phê phán: chú quá thụ động. Chỉ cần lên tiếng một lần là có thể đã được cứu. Giữ thể diện đến mức không xin giúp đỡ thì không hẳn là dũng cảm, có khi là cứng nhắc.
Cả hai cách đều có lý. Chính chỗ lưỡng lự ấy làm truyện còn sống gần hai thế kỷ.
Bài học cần nói rõ với trẻ: dám kêu cứu cũng là dũng cảm
Chi tiết chú lính chì không chịu kêu lên vì "là lính thì không la lối" rất đáng dừng lại khi đọc cho trẻ. Trẻ nhỏ dễ rút ra kết luận rằng người dũng cảm thì không khóc, không kêu, tự chịu một mình. Kết luận ấy có hại.
Trong đời thật, khi bị lạc, bị kẹt, bị đau hay bị ai đó làm hại, việc can đảm nhất là nói ra và nhờ người lớn giúp. Cha mẹ có thể nói với con: "Chú lính chì đứng thẳng rất đáng khen. Nhưng nếu là con bị rơi ra đường, con hãy gọi to lên nhé. Gọi người giúp không làm con bớt dũng cảm chút nào." Với trẻ bị bạo lực hay xâm hại, cha mẹ nên cho con biết có Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 và có những người lớn tin cậy để kể.
Những chặng thử thách và cách chú lính chì đối diện
| Chặng | Chuyện gì xảy ra | Chú lính chì làm gì | Câu hỏi để bàn |
|---|---|---|---|
| Trên bàn | Yêu tinh cảnh cáo | Lờ đi, vẫn nhìn cô vũ nữ | Kiên định hay bướng bỉnh? |
| Rơi xuống phố | Cắm ngược giữa đá lát, mưa đổ | Không kêu cứu | Nên kêu không? |
| Thuyền giấy, cống tối | Chuột cống đòi giấy thông hành | Im lặng, giữ súng | Im lặng là bình tĩnh hay bất lực? |
| Bụng cá | Tối hơn cả cống | Nằm yên, vẫn giữ súng | Khi không làm được gì, giữ được gì? |
| Lò sưởi | Bị ném vào lửa | Vẫn đứng thẳng, nhìn cô vũ nữ | Kết thúc này buồn hay đẹp? |
Andersen và nhân vật "thiếu một phần"
Andersen (1805–1875) lớn lên trong nghèo khó ở Odense, cha là thợ giày, bản thân ông nhiều lần bị chê cười vì vụng về, ngoại hình khác người. Nhiều nhân vật của ông là kẻ thiếu một thứ gì đó hoặc lạc loài: Vịt con xấu xí, Nàng tiên cá, và chú lính chì một chân. Các nhà nghiên cứu thường đọc truyện ông như tiếng nói của người đứng ngoài lề. Đây là cách đọc phổ biến chứ không phải lời Andersen tự nhận, nên chỉ nên nói là "nhiều người cho rằng".
Với trẻ, chi tiết một chân có giá trị riêng: chú lính chì thiếu một chân nhưng đứng vững chẳng kém ai. Đây là cửa để nói chuyện về các bạn khuyết tật, về việc khác biệt không có nghĩa là yếu, mà không cần giảng đạo lý dài dòng.
Kết thúc buồn: có nên đọc cho trẻ nhỏ
Nhiều cha mẹ ngại vì truyện kết thúc bằng cảnh tan chảy trong lửa. Thực tế, truyện cổ tích nguyên bản thường không êm như bản hoạt hình. Có vài gợi ý:
- Trẻ 4–5 tuổi: có thể kể bản rút gọn, nhấn vào chuyến phiêu lưu và chi tiết trái tim thiếc; không cần nhấn cảnh lửa.
- Trẻ 6–9 tuổi: đọc nguyên truyện, dừng ở cuối để hỏi con thấy thế nào. Nhiều trẻ thấy buồn mà đẹp, đó là một cảm xúc đáng có.
- Nếu con hỏi "sao cậu bé lại ném chú vào lửa?", hãy thành thật: truyện không giải thích, Andersen chỉ gợi ý có thể là do con yêu tinh. Đời đôi khi cũng có chuyện không có lý do.
Cũng nên tránh dùng cảnh lò sưởi để dọa trẻ về lửa. Muốn dạy an toàn lửa thì nói thẳng, riêng, bằng ví dụ trong nhà mình.
Đọc thêm / làm tiếp
- Đọc thêm Vịt con xấu xí và Bộ quần áo mới của hoàng đế của Andersen. Truyện sau có cậu bé dám nói "nhà vua cởi truồng", một ví dụ ngắn gọn về can đảm nói thật.
- Xem đoạn phim hoạt hình chú lính chì trong Fantasia 2000 của Disney, bản này đổi kết thúc cho có hậu. Hỏi con thích kết thúc nào hơn và vì sao.
- Nếu có dịp tới Đan Mạch, nhà bảo tàng Andersen ở Odense là nơi tìm hiểu đời ông.
- Hoạt động tại nhà: cùng con gấp một chiếc thuyền giấy, thả trong chậu nước, kể lại chuyến đi của chú lính chì. Hỏi con: nếu là chú lính chì, đến chặng nào con sẽ gọi người giúp?
Câu hỏi thường gặp
Chú lính chì dũng cảm của ai, viết năm nào?
Truyện của nhà văn Đan Mạch Hans Christian Andersen, in lần đầu năm 1838. Tên gốc là Den standhaftige Tinsoldat, nghĩa sát là chú lính chì kiên định.
Vì sao chú lính chì chỉ có một chân?
Hai mươi lăm chú lính được đúc từ cùng một chiếc thìa thiếc cũ. Đến chú cuối cùng thì hết thiếc, nên chú chỉ có một chân. Dù vậy chú vẫn đứng vững như các anh em.
Chú lính chì dũng cảm ở chỗ nào?
Chú giữ được sự vững vàng qua mọi biến cố: rơi xuống phố, trôi cống, bị cá nuốt, rồi bị ném vào lửa, mà không buông súng hay than vãn. Đó là kiểu can đảm của sự kiên định, khác với can đảm xông pha.
Kết thúc truyện chú lính chì là gì?
Chú bị ném vào lò sưởi, cô vũ nữ giấy cũng bị gió thổi vào theo. Sáng hôm sau chỉ còn một cục thiếc nhỏ hình trái tim và chiếc hoa trang trí cháy đen của cô vũ nữ.
Bài học từ chú lính chì cho trẻ là gì?
Trẻ học được sự vững vàng và chuyện khác biệt không phải là yếu kém. Cha mẹ nên nói thêm một ý: trong đời thật, khi gặp nạn thì kêu cứu và nhờ người lớn giúp là việc can đảm, không phải yếu đuối.