Phim hoạt hình là cửa ngõ dễ nhất để trẻ nói về nỗi sợ, vì nhân vật trên màn hình sợ thay cho con, và cha mẹ có sẵn một câu chuyện chung để hỏi han. Những phim hợp nhất không phải phim có nhân vật "không biết sợ", mà phim có nhân vật sợ thật rồi tìm cách sống cùng nỗi sợ: Những mảnh ghép cảm xúc, Đi tìm Nemo, Hàng xóm của tôi là Totoro, Luca. Điều quan trọng không kém là cách xem: xem cùng con, đúng tuổi, và nói chuyện sau khi xem.
Vì sao phim giúp trẻ nói về nỗi sợ
Trẻ nhỏ thường khó trả lời câu "con sợ gì?". Nhưng hỏi "lúc chú cá Marlin sợ con mình đi xa, chú làm gì?" thì dễ hơn nhiều. Nhân vật tạo ra một khoảng cách an toàn: con nói về nỗi sợ của nhân vật, rồi dần dần nói về nỗi sợ của mình.
Tâm lý học cũng ủng hộ ý này ở một mức nhất định. Thí nghiệm của Albert Bandura, Joan Grusec và Frances Menlove năm 1967 cho thấy trẻ mẫu giáo sợ chó bớt né tránh hơn sau khi được xem một bạn nhỏ khác chơi vui vẻ, an toàn với chú chó. Một nghiên cứu tiếp theo của Bandura và Menlove năm 1968 cho thấy xem bạn mẫu qua phim cũng có tác dụng tương tự. Học qua người đi trước, tâm lý học gọi là học qua quan sát, là một trong những cách trẻ lấy can đảm. Tuy vậy, phim không thay được trải nghiệm thật, và không phải phim nào có nhân vật dũng cảm cũng giúp được trẻ.
Những phim hợp để bàn về nỗi sợ
| Phim | Năm | Nỗi sợ trong phim | Gợi ý độ tuổi xem cùng |
|---|---|---|---|
| Hàng xóm của tôi là Totoro (Studio Ghibli) | 1988 | Nhà mới cũ kỹ, bóng tối, lo cho mẹ ốm, em bị lạc | Từ khoảng 4 tuổi |
| Đi tìm Nemo (Pixar) | 2003 | Bố lo sợ quá mức, con muốn tự lập | Từ khoảng 5 tuổi (đoạn đầu có cảnh mất mát) |
| Những mảnh ghép cảm xúc (Pixar) | 2015 | Sợ Hãi là một nhân vật; chuyển nhà, trường mới | Từ khoảng 6 tuổi |
| Luca (Pixar) | 2021 | Sợ thử điều mới, giọng nói nghi ngờ trong đầu | Từ khoảng 6 tuổi |
| Những mảnh ghép cảm xúc 2 (Pixar) | 2024 | Lo Âu xuất hiện tuổi mới lớn | Từ khoảng 8–9 tuổi |
| Vùng đất linh hồn (Studio Ghibli) | 2001 | Cô bé mười tuổi ở nơi xa lạ, phải tự xoay xở | Từ khoảng 9–10 tuổi, có cảnh khá đáng sợ |
Mốc tuổi ở đây là gợi ý chung để cha mẹ cân nhắc, không phải phân loại chính thức. Trẻ nhạy cảm có thể cần đợi lâu hơn; cha mẹ nên xem trước một đoạn nếu chưa chắc.
Hàng xóm của tôi là Totoro: cười to cho nỗi sợ chạy đi
Hai chị em Satsuki và Mei theo bố chuyển về một ngôi nhà cũ ở nông thôn để gần bệnh viện nơi mẹ đang điều trị. Ngôi nhà có những đốm bồ hóng đen chạy trốn trong góc tối. Có một cảnh rất đáng nhớ: đêm gió lớn, cả nhà đang tắm, ngôi nhà kêu răng rắc; người bố bảo hai con cười thật to, vì cười to thì những thứ đáng sợ sẽ chạy mất, và cả ba cùng cười vang.
Phim không có phản diện, không có cảnh đánh nhau. Nỗi sợ lớn nhất là nỗi lo mẹ không khỏe và cảnh bé Mei bị lạc. Đó là những nỗi sợ thật của trẻ nhỏ, được kể nhẹ nhàng, có người lớn ấm áp ở bên. Đây là lựa chọn an toàn cho trẻ mẫu giáo.
Đi tìm Nemo: khi người sợ là bố
Marlin, chú cá hề, mất gần hết gia đình trong cảnh mở đầu nên trở thành người bố lo sợ mọi thứ. Nemo bị bắt đi chính vì muốn chứng tỏ mình không cần bố canh chừng. Hành trình của Marlin là học cách can đảm buông tay, còn hành trình của Nemo là học rằng can đảm không phải là chạy ra chỗ nguy hiểm để chứng tỏ.
Phim hợp để cha mẹ xem rồi tự hỏi mình. Tâm lý học trẻ em ghi nhận rằng cha mẹ lo âu nhiều, bao bọc quá kỹ, có liên quan tới việc trẻ dễ lo âu hơn. Marlin là tấm gương soi dễ chịu cho chuyện ấy.
Những mảnh ghép cảm xúc: nỗi sợ có việc của nó
Trong đầu cô bé Riley mười một tuổi có năm cảm xúc làm việc: Vui Vẻ, Buồn Bã, Sợ Hãi, Giận Dữ, Chán Ghét. Sợ Hãi là nhân vật gầy gò, hay hoảng, nhưng phim cho thấy nó có việc thật: giữ cho Riley khỏi những nguy hiểm như dây điện hay bị ngã. Bài học đẹp nhất của phim là mọi cảm xúc đều có chỗ, kể cả buồn và sợ.
Phần hai (2024) thêm Lo Âu, cảm xúc của tuổi mới lớn, với một cảnh Riley bị lo âu cuốn tới mức hoảng loạn. Phim hợp trẻ lớn hơn và là cơ hội tốt để nói chuyện với con mười, mười hai tuổi về áp lực.
Luca: "Silenzio, Bruno!"
Luca là một cậu bé thuỷ quái sống dưới biển, rất muốn lên bờ nhưng sợ. Bạn cậu, Alberto, dạy một mẹo: khi giọng nói nghi ngờ trong đầu vang lên, hãy gọi nó là "Bruno" và quát "Silenzio, Bruno!" (Im đi, Bruno!) rồi làm. Mẹo ấy dễ thương, dễ nhớ, và gần với điều các nghiên cứu về gọi tên cảm xúc gợi ý: đặt tên cho nỗi sợ làm nó bớt lớn. Tuy nhiên phim cũng cho thấy Alberto đôi khi đẩy Luca vào chỗ liều. Đó là chỗ để bàn: "Bruno" có lúc nói đúng, có lúc nói sai, và việc của con là phân biệt.
Việc làm được ngay: cách xem cùng con
- Xem cùng, ngồi cạnh. Với trẻ nhỏ, cha mẹ có mặt chính là chỗ dựa khi tới cảnh đáng sợ.
- Cho phép dừng. Nói trước: "Đoạn nào con thấy sợ quá thì mình tạm dừng, nói chuyện chút rồi xem tiếp." Trẻ biết mình có quyền dừng thường lại dám xem tiếp.
- Hỏi sau khi xem, đừng hỏi kiểu kiểm tra. Thay vì "phim dạy con điều gì?", hỏi "đoạn nào làm con hồi hộp nhất?", "nếu con là Mei, lúc lạc đường con sẽ làm gì?".
- Nối với đời con. "Lúc nhà mình mất điện tối hôm trước, con có thấy giống đêm gió trong phim Totoro không? Lần sau mình thử cười to như ba bố con họ nhé."
- Mượn câu của phim. "Silenzio, Bruno!" hay "cười to cho nỗi sợ chạy đi" là những câu ngắn trẻ dễ dùng lại khi cần.
Những điều nên tránh
- Đừng cho trẻ nhỏ xem phim "để luyện gan". Ép xem phim đáng sợ không làm trẻ can đảm hơn, chỉ thêm ác mộng.
- Đừng chê khi con sợ cảnh trong phim. "Phim hoạt hình thôi mà, có gì đâu" làm con thôi kể, chứ không làm con hết sợ.
- Đừng xem ngay trước giờ ngủ với những phim có cảnh căng thẳng.
- Không biến phim thành thời gian màn hình không giới hạn. Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến nghị trẻ 2–5 tuổi dùng màn hình khoảng một giờ mỗi ngày với nội dung chất lượng, có cha mẹ xem cùng. Một bộ phim dài nên chia làm hai buổi với trẻ nhỏ.
Khi nào nên để ý thêm
Trẻ sợ một cảnh phim vài đêm là bình thường. Nếu sau khi xem, trẻ sợ hãi kéo dài nhiều tuần, không chịu ngủ một mình dù trước đó vẫn ngủ được, gặp ác mộng liên tục, hoặc né tránh ngày càng nhiều thứ, cha mẹ nên nói chuyện với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Phim chỉ là cửa để mở chuyện, không phải công cụ chữa nỗi sợ.
Đọc thêm / làm tiếp
- Trang HealthyChildren.org của AAP và trang Common Sense Media có mô tả chi tiết từng phim theo độ tuổi, cảnh đáng sợ, giúp cha mẹ chọn trước.
- Sau khi xem Những mảnh ghép cảm xúc, cùng con vẽ "bảng cảm xúc trong đầu con": hôm nay ai đang cầm lái?
- Đọc nối sách và phim: Phù thuỷ xứ Oz với chú Sư tử nhát gan, rồi xem bản phim năm 1939; hỏi con thích bản nào hơn.
- Đừng quên những phim hoạt hình, truyện tranh Việt Nam có nhân vật nhỏ bé vượt khó; xem cùng con và hỏi cùng những câu như trên.
Câu hỏi thường gặp
Phim hoạt hình nào giúp trẻ bớt sợ?
Những phim có nhân vật sợ thật rồi tìm cách sống cùng nỗi sợ thường hợp nhất, như Hàng xóm của tôi là Totoro, Đi tìm Nemo, Những mảnh ghép cảm xúc và Luca. Quan trọng là xem cùng con và nói chuyện sau khi xem.
Cho trẻ xem phim có cảnh đáng sợ có sao không?
Tuỳ tuổi và tính khí của trẻ. Trẻ nhỏ nên xem phim nhẹ nhàng, có cha mẹ ngồi cạnh và được phép dừng. Không nên ép trẻ xem phim đáng sợ để luyện gan, vì điều đó thường làm trẻ sợ thêm.
Phim Inside Out dạy trẻ điều gì về nỗi sợ?
Phim cho thấy Sợ Hãi là một cảm xúc có ích, giúp giữ ta khỏi nguy hiểm, và mọi cảm xúc, kể cả buồn và sợ, đều có chỗ của nó. Phần hai năm 2024 nói thêm về lo âu ở tuổi mới lớn.
Trẻ mấy tuổi xem được Totoro?
Nhiều gia đình cho trẻ khoảng 4 tuổi trở lên xem Hàng xóm của tôi là Totoro vì phim nhẹ nhàng, không có phản diện. Cảnh bé Mei bị lạc có thể làm trẻ lo, cha mẹ nên ngồi cạnh.
"Silenzio, Bruno" trong phim Luca nghĩa là gì?
Đó là câu tiếng Ý, nghĩa là "Im đi, Bruno". Trong phim, Bruno là tên đặt cho giọng nói nghi ngờ trong đầu; quát nó im là cách Luca lấy can đảm thử điều mới. Đây là mẹo dễ nhớ để trẻ gọi tên nỗi sợ.