Matilda của Roald Dahl (1988) kể về một cô bé năm tuổi thông minh khác thường, sống với bố mẹ coi thường sách vở và học ở ngôi trường do bà hiệu trưởng Trunchbull cai trị bằng nỗi sợ. Matilda đứng lên chống lại những người lớn bắt nạt, và giúp cô giáo Honey nhút nhát lấy lại cuộc đời mình. Truyện được yêu thích vì nói trúng một điều trẻ con hiểu rất rõ: người nhỏ bé cũng có quyền nói "như thế là sai".
Câu chuyện
Matilda Wormwood nói sõi từ khi chưa tới hai tuổi, ba tuổi tự học đọc bằng báo và tạp chí trong nhà, bốn tuổi một mình đi bộ tới thư viện công cộng. Bà thủ thư Phelps giúp cô bé tìm sách, và chỉ trong vài tháng Matilda đã đọc Dickens, Hemingway, Steinbeck. Ở nhà không ai để ý. Bố, ông Wormwood, buôn ô tô cũ bằng mánh khoé: đổ mùn cưa vào hộp số cho xe chạy êm tạm thời, khoan ngược đồng hồ đo quãng đường. Mẹ dành buổi chiều chơi bingo. Cả nhà ăn tối trước ti vi.
Khi bị bố mắng là đồ gian lận, là đứa ngu, Matilda trả đũa bằng những trò nghịch ngầm: bôi keo vào vành mũ khiến ông dính mũ trên đầu cả ngày, mượn con vẹt biết nói của bạn giấu trong ống khói làm cả nhà tưởng có ma, pha thuốc tẩy tóc vào lọ dầu bóng tóc của bố.
Lên năm tuổi rưỡi, Matilda vào trường tiểu học Crunchem Hall. Cô giáo chủ nhiệm, cô Jennifer Honey, hiền dịu và nhận ra ngay tài năng của Matilda. Bà hiệu trưởng, cô Trunchbull, là cựu vận động viên ném búa, to lớn, ghét trẻ con, trừng phạt học sinh bằng cách nhấc bổng, ném đi, nhốt vào "Chokey", một cái tủ hẹp cắm đầy đinh và mảnh kính vỡ.
Trong một giờ học, cô bạn Lavender thả con sa giông vào bình nước của Trunchbull. Trunchbull đổ tội cho Matilda. Cơn giận vì bị oan làm Matilda phát hiện mình có thể dùng ánh mắt làm đổ cái cốc. Về sau, cô bé biết cô Honey là cháu ruột của Trunchbull: cô mồ côi từ nhỏ, bị chính bà dì ức hiếp, bị lấy mất nhà và tiền thừa kế. Matilda luyện sức mạnh của mình, rồi trong một giờ học, cho viên phấn tự viết lên bảng một lời nhắn như thể từ người cha đã khuất của cô Honey, đòi Trunchbull trả lại nhà. Trunchbull ngất xỉu, rồi bỏ đi biệt tích. Cô Honey lấy lại nhà. Nhà Wormwood bỏ trốn ra nước ngoài vì làm ăn phi pháp, và đồng ý để Matilda ở lại sống với cô Honey.
Ai can đảm trong truyện, và can đảm kiểu gì
| Nhân vật | Việc làm | Có phải can đảm? |
|---|---|---|
| Matilda đi thư viện một mình lúc bốn tuổi | Tự tìm sách khi nhà không ai quan tâm | Can đảm của sự tự lập (trong truyện; ngoài đời trẻ bốn tuổi không nên đi một mình) |
| Matilda chơi khăm bố | Đáp trả sự coi thường bằng trò nghịch | Đáng bàn: có chất phản kháng, nhưng là trả đũa |
| Lavender thả sa giông | Chọc tức Trunchbull để được tiếng gan | Gần với liều và khoe hơn là dũng |
| Bruce Bogtrotter ăn hết chiếc bánh | Bị Trunchbull phạt ăn cả chiếc bánh sô-cô-la khổng lồ trước toàn trường, cậu ăn tới miếng cuối | Can đảm của người không chịu khuất phục, cả trường reo hò cho cậu |
| Matilda viết phấn lên bảng | Đứng về phía cô Honey, đòi lại lẽ công bằng | Can đảm vì người khác |
| Cô Honey | Kể sự thật về đời mình cho một học trò, rồi dám về lại ngôi nhà cũ | Can đảm của người từng bị bắt nạt lâu năm |
Bảng trên cho thấy Dahl không viết một truyện can đảm "sạch sẽ". Matilda vừa dũng cảm vừa nghịch ngợm, có lúc hành xử như một đứa trẻ trả thù. Chính sự lộn xộn ấy làm trẻ con mê truyện, và làm người lớn có nhiều điều để bàn với con.
Chơi khăm có phải là dũng cảm không
Nhiều độc giả nhí nhớ nhất những trò của Matilda với bố. Dahl kể với giọng hả hê, và người đọc cũng hả hê theo. Khi đọc cùng con, đây là chỗ đáng dừng.
- Điểm đáng khen: Matilda không cam chịu bị gọi là ngu, là gian. Cô bé biết giá trị của mình, không để lời người lớn định nghĩa mình.
- Điểm cần nói rõ: trả đũa ngầm không giải quyết được gì; ông Wormwood không thay đổi. Điều làm truyện xoay chuyển là lúc Matilda dùng tài năng để đòi công bằng cho người khác, chứ không phải lúc trả đũa cho mình.
- An toàn: keo dán mạnh dính lên da và tóc có thể gây bỏng, rách da khi gỡ; thuốc tẩy tóc gây bỏng da đầu, hại mắt. Những trò ấy chỉ có trong truyện, không làm theo.
Một câu cha mẹ có thể nói: "Matilda giỏi nhất không phải lúc làm bố bẽ mặt, mà lúc giúp cô Honey lấy lại nhà. Can đảm lớn là đứng ra vì người khác."
Khi người lớn là kẻ bắt nạt: bài học ngoài trang sách
Trunchbull là nhân vật được phóng đại tới mức hài hước: ném học sinh qua hàng rào bằng bím tóc, nhốt trẻ vào tủ đinh. Trẻ cười vì biết đó là truyện. Nhưng truyện cũng mở ra câu hỏi rất thật: nếu người lớn ngoài đời làm con đau, sợ, hay xấu hổ thì sao?
Can đảm của trẻ ngoài đời không phải là có phép thuật hay chơi khăm lại. Can đảm là nói ra với một người lớn tin cậy: bố mẹ, ông bà, một thầy cô khác. Cha mẹ có thể dùng Matilda làm cửa:
Việc làm được ngay
- Hỏi nhẹ sau khi đọc: "Nếu ở trường con có ai giống cô Trunchbull, con sẽ kể cho ai?" Để con tự nêu tên vài người.
- Nói rõ: "Nếu có người lớn làm con đau hoặc bắt con giữ bí mật làm con sợ, kể với bố mẹ không bao giờ là mách lẻo. Bố mẹ sẽ không giận con."
- Cho con biết có Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, gọi miễn phí, dành cho trẻ em và người lớn muốn báo việc trẻ bị bạo lực, xâm hại.
Những điều nên tránh
- Đừng gạt đi khi con kể chuyện một thầy cô làm con sợ: "Chắc con hư nên cô mới phạt." Lắng nghe trước, tìm hiểu sau.
- Đừng dùng truyện để dạy con trả đũa người lớn. Ranh giới giữa bảo vệ mình và trả thù cần nói rõ.
Roald Dahl và những đứa trẻ chống lại người lớn tồi
Roald Dahl (1916–1990), nhà văn Anh gốc Na Uy, viết nhiều truyện mà người lớn là kẻ xấu còn trẻ con là người hùng: Charlie và nhà máy sô-cô-la (1964), Danny nhà vô địch thế giới (1975), Phù thuỷ (1983), Bác khổng lồ tốt bụng (1982). Matilda in năm 1988, tranh minh hoạ của Quentin Blake, là một trong những cuốn cuối cùng của ông. Trong tự truyện Boy (1984), Dahl kể về những trận đòn roi và nỗi sợ ở trường nội trú thời nhỏ; nhiều người đọc cho rằng các nhân vật như Trunchbull mang bóng dáng những ký ức ấy. Đây là cách đọc phổ biến, không phải điều Dahl tuyên bố trực tiếp về Matilda.
Sách, phim và nhạc kịch
- Phim 1996 do Danny DeVito đạo diễn, chuyển bối cảnh sang Mỹ.
- Nhạc kịch Matilda the Musical của Royal Shakespeare Company công diễn năm 2010, nhạc và lời Tim Minchin. Bài "Naughty" trong vở có ý rất hay: đôi khi phải "nghịch một chút" để không cam chịu chuyện bất công.
- Phim nhạc kịch năm 2022 chuyển thể từ vở diễn, phát hành trên Netflix.
Mỗi bản nhấn một chỗ khác nhau; bản sách vẫn giữ giọng kể châm biếm đặc trưng của Dahl.
Đọc thêm / làm tiếp
- Đọc Matilda cùng con 7–11 tuổi. Truyện ngắn chương, nhiều tranh, dễ theo.
- Dẫn con tới thư viện như Matilda, để con tự chọn một cuốn sách. Với nhiều trẻ, tự hỏi thủ thư "cô ơi, sách về khủng long ở đâu ạ?" đã là một việc can đảm nho nhỏ.
- Với học sinh viết bài: Matilda là dẫn chứng cho ý "dám đứng lên chống bất công" và "can đảm vì người khác", nên dùng chi tiết giúp cô Honey thay vì chi tiết chơi khăm.
- So với Gretel trong truyện Grimm: hai cô bé, hai người lớn độc ác, hai cách thoát. Một bên dùng mưu, một bên dùng tài năng và lẽ phải.
Câu hỏi thường gặp
Matilda của Roald Dahl kể về điều gì?
Truyện kể về Matilda, cô bé năm tuổi rất thông minh nhưng bị bố mẹ coi thường, học ở trường của bà hiệu trưởng độc ác Trunchbull. Matilda phát hiện mình có sức mạnh đặc biệt và dùng nó giúp cô giáo Honey lấy lại ngôi nhà bị Trunchbull chiếm.
Matilda được xuất bản năm nào?
Sách in năm 1988, tranh minh hoạ của Quentin Blake. Phim chuyển thể đầu tiên ra năm 1996, nhạc kịch công diễn năm 2010 và phim nhạc kịch ra năm 2022.
Bài học về lòng dũng cảm trong Matilda là gì?
Người nhỏ bé cũng có quyền và có thể đứng lên trước bất công. Can đảm lớn nhất của Matilda là đứng ra vì cô Honey. Ngoài đời, can đảm của trẻ trước người lớn làm hại mình là nói ra với một người lớn tin cậy.
Matilda chơi khăm bố có đáng khen không?
Đó là phản ứng của một đứa trẻ bị coi thường, người đọc dễ thấy hả hê. Nhưng trả đũa không thay đổi được gì, và các trò như bôi keo, pha thuốc tẩy tóc ngoài đời rất nguy hiểm. Điểm đáng khen nhất của Matilda nằm ở chỗ khác.
Cô Trunchbull là ai?
Trunchbull là bà hiệu trưởng trường Crunchem Hall, cựu vận động viên ném búa, ghét trẻ con và trừng phạt học sinh rất tàn nhẫn. Bà cũng là dì của cô Honey và đã chiếm đoạt nhà, tài sản của cô.