Khuất phục tên cướp biển: bác sĩ Livesey và can đảm của sự bình tĩnh

"Khuất phục tên cướp biển" là đoạn trích từ chương đầu tiểu thuyết Đảo giấu vàng của Robert Louis Stevenson (1883), kể cảnh bác sĩ Livesey ngồi yên, nói giọng điềm tĩnh, buộc tên cướp biển say rượu rút dao phải cất dao đi. Đoạn này từng có trong sách Tiếng Việt lớp 4 và là ví dụ kinh điển cho một kiểu can đảm ít được nói tới: can đảm của sự bình tĩnh và lẽ phải, không cần vũ lực.

Đoạn trích nằm ở đâu trong tiểu thuyết

Treasure Island (Đảo giấu vàng) của nhà văn Scotland Robert Louis Stevenson (1850–1894) đăng nhiều kỳ trên tạp chí thiếu niên Young Folks năm 1881–1882 dưới bút danh "Captain George North", rồi in thành sách năm 1883. Truyện kể qua lời cậu bé Jim Hawkins, con chủ quán trọ Đô đốc Benbow ở một vùng biển nước Anh.

Chương 1 mở đầu bằng việc một thủy thủ già, mặt có vết sẹo do lưỡi kiếm, kéo chiếc rương tới thuê phòng ở quán. Gã tự xưng là "thuyền trưởng", về sau người đọc biết tên gã là Billy Bones. Gã uống rượu rum suốt ngày, hát bài hát cướp biển "Mười lăm thằng trên rương người chết", đập bàn bắt cả quán im lặng, kể chuyện treo cổ và đi trên ván ra biển làm khách khiếp vía. Cả quán sợ gã.

Cảnh đối đầu

Một buổi chiều, bác sĩ Livesey tới khám cho bố của Jim đang ốm nặng, ăn tối ở quán rồi ngồi hút tẩu chờ người mang ngựa tới. Ông nói chuyện với một ông già làm vườn về một cách chữa bệnh thấp khớp. Tên thuyền trưởng đang say, cất giọng hát, rồi đập tay xuống bàn ra hiệu im. Mọi người im bặt. Riêng bác sĩ vẫn nói tiếp, giọng rõ ràng, không thèm để ý.

Tên cướp biển quát. Bác sĩ hỏi lại có phải gã nói với ông không, rồi bảo thẳng: nếu gã cứ uống rượu như thế thì thế gian sắp bớt được một tên vô lại. Gã nổi điên, đứng bật dậy, rút con dao xếp của thủy thủ, giương lên dọa ghim bác sĩ vào tường.

Bác sĩ không nhúc nhích. Ông nói với gã qua vai, vẫn giọng ấy, đủ to cho cả phòng nghe: nếu gã không cất dao vào túi ngay lập tức, ông lấy danh dự hứa rằng gã sẽ bị treo cổ ở phiên toà đại hình tới. Hai bên nhìn nhau một lúc. Rồi tên thuyền trưởng cụp mắt, cất dao, ngồi xuống, lầm bầm như con chó bị đánh.

Bác sĩ nói thêm: giờ ông đã biết trong vùng có một kẻ như gã, ông sẽ để mắt tới gã ngày đêm; ông không chỉ là bác sĩ mà còn là quan toà; chỉ cần nghe một lời phàn nàn, dù chỉ là chuyện gã vô lễ như tối nay, ông sẽ cho truy bắt và tống gã đi. Từ hôm đó, tên thuyền trưởng im hẳn.

Bản dịch trong sách giáo khoa Việt Nam tóm ý cảnh này bằng sự đối lập: một bên đức độ, hiền từ mà nghiêm nghị; một bên hung hăng, nanh ác như thú dữ. Học sinh nhiều thế hệ nhớ đoạn trích qua chính sự tương phản ấy.

Bác sĩ Livesey can đảm ở chỗ nào

Điểm cuối rất quan trọng và hay bị bỏ qua. Livesey không thắng nhờ gan to hơn tên cướp. Ông thắng vì ông có thứ tên cướp sợ hơn con dao: luật pháp, cái giá treo cổ, và tư cách quan toà của ông. Can đảm của ông là can đảm của người biết mình đứng về phía lẽ phải và có chỗ dựa vững, rồi giữ được bình tĩnh đủ lâu để chỗ dựa ấy phát huy tác dụng.

Hemingway từng định nghĩa can đảm là "grace under pressure", tạm dịch là sự đĩnh đạc dưới áp lực (theo lời kể của Dorothy Parker về một cuộc trò chuyện năm 1926). Bác sĩ Livesey là hình ảnh gần như hoàn hảo cho cụm từ ấy.

Đọc đúng: bình tĩnh không phải là thách thức kẻ cầm dao

Đây là chỗ cần nói rõ với học sinh, nhất là các em trai đang tuổi thích tỏ ra cứng. Cảnh trong truyện là văn chương, diễn ra trong một quán trọ đông người, với một nhân vật có quyền lực pháp lý thật. Ngoài đời, khi gặp người say rượu hung hăng, người đang cầm dao hay vật nhọn:

• Không thách thức, không cãi tay đôi, không đứng chắn đường. Lùi ra xa, rời khỏi chỗ đó.
• Báo người lớn, bảo vệ, công an. Đó chính là cách dùng "phiên toà đại hình" của thời nay: để người có trách nhiệm và pháp luật xử lý.
• Không quay phim, livestream để "lấy chứng cứ" khi đang đứng gần. Khoảng cách an toàn quan trọng hơn đoạn video.

Ranh giới liều và dũng nằm ở đây. Livesey dũng vì ông đọc đúng tình thế: tên cướp là kẻ bắt nạt quen dọa, không phải kẻ liều mạng; trong phòng có nhân chứng; ông có quyền xử gã. Bắt chước dáng ngồi bất động của ông mà thiếu những điều kiện ấy thì chỉ còn lại liều.

Livesey trong phần còn lại của tiểu thuyết

Đoạn trích chỉ là màn mở đầu. Suốt cuốn sách, Livesey tiếp tục cho thấy một kiểu can đảm nhất quán: tỉnh táo, có trách nhiệm, không phô trương. Khi phe cướp biển của John Silver nổi loạn trên đảo, ông vẫn đều đặn đi sang trại của chúng để chữa bệnh cho những tên cướp bị thương và bị sốt, dù đó là phe đang muốn giết ông. Với ông, người bệnh trước hết là người bệnh.

Chi tiết ấy làm nhân vật tròn trịa: người dám đối mặt tên cướp cầm dao cũng là người dám đi vào trại kẻ thù để làm đúng bổn phận nghề y. Can đảm của ông không phải để thắng ai, mà để giữ một chuẩn mực.

Còn Jim Hawkins, cậu bé kể chuyện, có kiểu can đảm khác hẳn: bốc đồng, nhiều lần tự ý rời nhóm, có lần nhờ may mắn mà lật ngược tình thế. Đọc kỹ, ta thấy Stevenson không khen hết những lần Jim liều; chính Jim kể lại với giọng của người đã lớn và biết mình từng dại. So Jim với Livesey là một bài tập hay cho học sinh trung học về dũng và liều.

Dùng đoạn trích khi viết bài

• Nêu đúng: đoạn trích từ Đảo giấu vàng của R. L. Stevenson, nhà văn Scotland, sách in năm 1883.
• Luận điểm hợp: "dũng cảm không cần vũ lực", "can đảm là giữ bình tĩnh trước cái ác", "lẽ phải và pháp luật là chỗ dựa của người dũng cảm".
• Tránh viết bác sĩ Livesey "không hề sợ". Văn bản không nói ông không sợ; văn bản chỉ cho thấy ông không để nỗi sợ, nếu có, lộ ra hay điều khiển mình.

Đọc thêm / làm tiếp

• Đọc trọn Đảo giấu vàng (hợp học sinh 10–14 tuổi). Bản dịch tiếng Việt có nhiều, nên chọn bản đầy đủ thay vì bản tóm lược.
• Cùng con đóng vai lại cảnh quán trọ: một người làm tên cướp (cầm thìa thay dao), một người làm bác sĩ, tập nói một câu chắc chắn mà không lớn tiếng. Sau đó bàn: nếu không phải trong truyện, nếu con gặp người say ngoài đường, con sẽ làm gì?
• Xem một bản phim chuyển thể, như Treasure Island của Disney năm 1950, hoặc phim hoạt hình Treasure Planet (2002) chuyển bối cảnh sang vũ trụ, rồi so nhân vật bác sĩ với sách.