Hansel và Gretel là truyện cổ tích Đức do anh em Grimm ghi lại, in lần đầu năm 1812, kể chuyện hai anh em bị bỏ lại trong rừng, lạc tới ngôi nhà bánh của một mụ phù thuỷ ăn thịt trẻ con, rồi tự cứu nhau thoát ra. Can đảm trong truyện chia đều cho hai người: Hansel bình tĩnh nghĩ cách lúc đầu, Gretel từ cô bé chỉ biết khóc trở thành người ra tay cứu anh ở cuối. Đó là kiểu can đảm của người nhỏ bé trong hoàn cảnh bí, dựa vào trí khôn hơn sức mạnh.
Truyện có từ bao giờ
Jacob và Wilhelm Grimm in tập Truyện kể cho trẻ em và gia đình (Kinder- und Hausmärchen) lần đầu năm 1812. Hansel và Gretel là truyện số 15 trong tập. Hai anh em không sáng tác mà ghi lại từ lời kể dân gian, trong đó có những người kể quen biết trong vùng Hesse, rồi chỉnh sửa văn qua nhiều lần tái bản cho tới bản cuối năm 1857.
Một thay đổi đáng chú ý qua các lần in: ở bản 1812, người bày mưu bỏ con trong rừng là mẹ ruột của hai đứa trẻ. Ở các bản về sau, bà trở thành mẹ kế. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng anh em Grimm sửa để truyện bớt nặng nề với độc giả gia đình. Tình tiết con vịt trắng chở hai anh em qua sông lúc về cũng là phần được thêm ở bản sau, không có trong bản đầu.
Tóm tắt
Một bác tiều phu nghèo sống bên bìa rừng với vợ và hai con, Hansel và Gretel. Nạn đói lớn kéo tới. Một đêm, người vợ thuyết phục chồng dẫn hai đứa vào rừng sâu bỏ lại cho bớt miệng ăn. Bác tiều phu đau lòng nhưng nghe theo.
Hai đứa trẻ đói quá không ngủ được, nghe hết. Gretel khóc. Hansel bảo em đừng lo, rồi lẻn ra ngoài nhặt đầy túi những viên sỏi trắng lấp lánh dưới trăng. Hôm sau, trên đường vào rừng, Hansel lén thả sỏi dọc lối. Đêm đó, khi trăng lên, hai anh em lần theo sỏi về tới nhà.
Lần thứ hai, cửa bị khoá, Hansel không ra nhặt sỏi được, đành bẻ vụn mẩu bánh mì của mình rải dọc đường. Chim chóc ăn sạch. Hai anh em lạc giữa rừng ba ngày, rồi gặp một ngôi nhà làm bằng bánh mì, mái lợp bánh ngọt, cửa sổ bằng đường. Đang đói, chúng bẻ ăn. Một bà già bước ra, mời vào, cho ăn ngon, cho ngủ giường êm.
Bà già hoá ra là mụ phù thuỷ dựng ngôi nhà bánh để nhử trẻ con. Sáng hôm sau, mụ nhốt Hansel vào chuồng để vỗ béo, bắt Gretel làm việc nặng. Mụ mắt kém nên mỗi ngày bắt Hansel chìa ngón tay ra để sờ xem béo chưa; Hansel chìa ra một mẩu xương nhỏ. Mụ tưởng cậu vẫn gầy, sốt ruột, quyết định ăn luôn.
Mụ bảo Gretel chui vào lò xem lửa đã nóng chưa, định đóng cửa lò lại. Gretel đoán ra, giả vờ không biết chui thế nào. Mụ cáu, tự cúi đầu vào lò để làm mẫu. Gretel xô mạnh, đóng sập cửa, cài then. Cô chạy ra mở chuồng cứu anh. Hai anh em lấy ngọc ngà, châu báu trong nhà mụ, tìm đường về. Người mẹ (hoặc mẹ kế) đã chết. Người cha mừng rỡ, từ đó cả nhà sống yên ổn.
Hai kiểu can đảm của hai anh em
| Hansel | Gretel | |
|---|---|---|
| Lúc đầu | Bình tĩnh, an ủi em, nghĩ ra cách nhặt sỏi | Sợ hãi, khóc |
| Lúc bị nhốt | Không hoảng, nghĩ mẹo chìa mẩu xương | Phải làm việc nặng, vẫn chịu đựng |
| Khoảnh khắc quyết định | Bị nhốt, không làm gì được | Đoán ra mưu mụ, giả vờ ngây ngô, ra tay |
| Dựa vào | Trí nhanh, sự chuẩn bị | Quan sát, chờ đúng lúc |
Truyện cho thấy can đảm có thể đổi chỗ. Người mạnh mẽ lúc đầu có thể bị kẹt, người yếu ớt lúc đầu có thể là người cứu cả hai. Với trẻ, đây là thông điệp tốt: hôm nay con sợ không có nghĩa là mai con không làm được. Gretel không bao giờ hết sợ. Cô chỉ thôi khóc khi việc cần làm đã rõ.
Cũng nên để ý: cả hai đều dùng mưu chứ không dùng sức. Hai đứa trẻ không thể đánh lại một mụ phù thuỷ. Chúng thắng vì quan sát (mụ mắt kém), bình tĩnh chờ, và đánh lừa đúng lúc. Đó là can đảm đi cùng hiểu biết, đúng tinh thần mà các nhà triết học từ Aristotle tới Khổng Tử đều nhấn: dũng phải đi với trí.
Truyện có quá đáng sợ cho trẻ không
Ngôi nhà bánh, lồng nhốt trẻ, lò lửa: đọc bằng mắt người lớn thì đúng là ghê. Cha mẹ hay hỏi có nên đọc cho con không.
Nhà phân tâm học Bruno Bettelheim trong The Uses of Enchantment (1976) cho rằng truyện cổ tích giúp trẻ đối mặt với nỗi sợ sâu xa (bị bỏ rơi, bị nuốt chửng) trong vùng an toàn của trang sách, nơi cái ác luôn bị đánh bại. Quan điểm của ông có ảnh hưởng lớn, nhưng cũng bị nhiều người phê bình và không phải là kết luận khoa học chắc chắn. Cách nhìn thực tế hơn là: mỗi trẻ một khác, cha mẹ biết con mình nhất.
- 3–4 tuổi: kể bản nhẹ, bỏ chi tiết lò lửa, nhấn vào chuyện hai anh em giữ tay nhau và tìm đường về.
- 5–7 tuổi: nhiều trẻ thích phần Gretel lừa mụ phù thuỷ. Đọc ban ngày hoặc đầu buổi tối, đừng đọc ngay trước khi tắt đèn nếu con dễ mơ.
- 8 tuổi trở lên: đọc bản đầy đủ, bàn chuyện vì sao người lớn trong truyện lại bỏ con, và vì sao anh em Grimm đổi mẹ ruột thành mẹ kế.
Nếu sau khi nghe truyện con mơ thấy ác mộng nhiều đêm liền, hoặc sợ rừng, sợ bóng tối tới mức không chịu ngủ, hãy tạm gác truyện lại, trấn an con và để ý thêm. Nỗi sợ kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng ăn ngủ, thì nên hỏi bác sĩ nhi.
Bài học an toàn: dùng đúng, đừng dọa
Ngôi nhà bánh của mụ phù thuỷ là hình ảnh hay để nói với trẻ về chuyện người lạ dụ dỗ bằng quà, bánh kẹo. Nhưng cách nói quan trọng:
Việc làm được ngay
- Nói nhẹ, rõ: "Trong truyện, mụ phù thuỷ dụ bằng bánh kẹo. Ngoài đời, nếu người lạ cho quà hay rủ đi đâu, con nói 'con phải hỏi bố mẹ đã' rồi đi tìm bố mẹ hoặc cô giáo."
- Dạy con nhớ số điện thoại của bố hoặc mẹ, tên đầy đủ của bố mẹ, và khi lạc thì đứng yên ở một chỗ đông người, nhờ cô bán hàng hoặc người đang dẫn trẻ con.
- Khen mưu trí của hai anh em: "Hansel nghĩ ra cách đánh dấu đường. Con có cách nào nhớ đường từ cổng trường về nhà không?"
Những điều nên tránh
- Không dọa: "Không nghe lời là mẹ bỏ con vào rừng như Hansel." Câu dọa này chạm đúng vào nỗi sợ bị bỏ rơi, nỗi sợ sâu nhất của trẻ nhỏ.
- Không dùng chuyện người lạ để làm trẻ sợ mọi người xung quanh. Mục đích là trẻ biết phải làm gì, chứ không phải trẻ thấy ai cũng là phù thuỷ.
Dẫn chứng cho bài viết
Gretel là dẫn chứng tốt cho luận điểm "người nhỏ bé, yếu đuối vẫn có thể dũng cảm" và "dũng cảm đi cùng trí khôn". Khi viết, nên nêu: truyện cổ tích Đức do anh em Grimm ghi lại (1812); Gretel từ khóc sợ tới hành động; mưu giả vờ không biết chui vào lò. Tránh viết rằng hai anh em "không hề sợ"; truyện cho thấy ngược lại.
Đọc thêm / làm tiếp
- Đọc thêm vài truyện Grimm có nhân vật nhỏ bé dùng mưu, như Chú bé tí hon (Daumesdick), để so cách các truyện dân gian khen trí hơn sức.
- Nghe vở opera Hänsel und Gretel của Engelbert Humperdinck (công diễn 1893), thường được dàn dựng vào mùa Giáng sinh ở châu Âu; có thể nghe trích đoạn "Abendsegen" (lời cầu nguyện buổi tối) cùng con, một bản nhạc êm để kết thúc chuyện rừng tối.
- Hoạt động tại nhà: cùng con làm "đường sỏi" trong nhà bằng những mẩu giấy màu dán từ phòng ngủ tới phòng khách, rồi tắt bớt đèn và lần theo. Nhẹ nhàng, vui, và cho trẻ cảm giác mình có cách để không lạc.
Câu hỏi thường gặp
Hansel và Gretel là truyện của nước nào?
Đây là truyện cổ tích Đức, do anh em Jacob và Wilhelm Grimm ghi lại và in lần đầu năm 1812 trong tập Truyện kể cho trẻ em và gia đình, đánh số 15.
Ai là người dũng cảm hơn, Hansel hay Gretel?
Mỗi người can đảm ở một lúc. Hansel bình tĩnh nghĩ cách lúc đầu bằng sỏi trắng và mẩu xương. Gretel, từ chỗ chỉ biết khóc, là người lừa mụ phù thuỷ và cứu anh ở đoạn cuối. Truyện cho thấy can đảm có thể đổi chỗ giữa người với người.
Vì sao trong truyện người mẹ lại bỏ con?
Truyện đặt trong nạn đói, người lớn bỏ con vì thiếu ăn. Ở bản in năm 1812 người bày mưu là mẹ ruột; các bản in sau anh em Grimm đổi thành mẹ kế, nhiều người cho là để truyện bớt nặng nề với gia đình.
Có nên đọc Hansel và Gretel cho trẻ nhỏ không?
Được, nhưng nên chọn bản hợp tuổi. Trẻ 3–4 tuổi nghe bản nhẹ, bỏ chi tiết lò lửa; trẻ lớn hơn đọc bản đầy đủ. Không nên đọc ngay trước giờ tắt đèn nếu con dễ mơ, và không dùng truyện để dọa con.
Bài học của Hansel và Gretel là gì?
Người nhỏ bé vẫn có thể tự cứu mình nhờ bình tĩnh, quan sát và trí khôn. Truyện cũng gợi cho cha mẹ cơ hội dạy con cách ứng xử khi người lạ dụ dỗ bằng quà, miễn là nói rõ ràng chứ không dọa.