Không nên gọi con là "đồ nhát gan", "thỏ đế", "nhát như cáy", vì trẻ tin những gì cha mẹ nói về mình: lời gán nhãn lặp lại dần thành cách con nhìn bản thân — "mình là đứa nhát" — và con bắt đầu sống đúng như cái nhãn, thậm chí dùng nó làm lý do để không thử. Thay vào đó, hãy mô tả tình huống và cảm xúc chứ không phán xét con người: "Con đang sợ con chó đó" thay cho "Con nhát thế". Và khi con dám làm một điều khó dù đang sợ, hãy gọi tên điều đó là dũng cảm.
Một cái nhãn được dán như thế nào
Ít cha mẹ nào cố tình làm con tổn thương. Cái nhãn thường được dán rất tự nhiên:
- Nói đùa: "Thằng này nhát như cáy, thấy con gián là chạy."
- Xin lỗi thay con: "Cháu nó nhát lắm, anh chị thông cảm."
- Lúc bực: "Có thế mà cũng sợ, đồ nhát gan!"
- Kể với người khác: "Con bé nhà em nhút nhát, chẳng dám nói với ai."
- So sánh: "Em nó bé hơn mà dạn hơn anh."
Mỗi câu riêng lẻ có vẻ vô hại. Nhưng trẻ nghe chúng hàng trăm lần, từ nhiều người, qua nhiều năm. Và trẻ — nhất là trẻ dưới mười tuổi — chưa đủ khả năng tự nói với mình "mẹ chỉ nói lúc bực thôi". Con nghe, con tin.
Vì sao cái nhãn có sức nặng
Trẻ xây hình ảnh bản thân từ lời người lớn
Trẻ nhỏ chưa có cách nào khác để biết mình là ai ngoài việc quan sát cách người thân đối xử và nghe họ nói về mình. Khi cha mẹ — người con tin nhất — nói "con nhát", đó gần như là một sự thật về thế giới.
Cái nhãn dễ thành lời tiên tri tự ứng nghiệm
Khi đã tin "mình là đứa nhát", con có lý do để không thử: "Con nhát mà, con không làm được đâu." Con né tránh, nỗi sợ không có dịp nhỏ đi, và cái nhãn càng có vẻ đúng. Người lớn xung quanh cũng đối xử với con như một đứa nhát — nói thay, làm thay, không giao việc — vòng lặp càng chặt.
Nghiên cứu nổi tiếng của Robert Rosenthal và Lenore Jacobson năm 1968 (thường gọi là "hiệu ứng Pygmalion") cho rằng kỳ vọng của giáo viên có thể ảnh hưởng đến kết quả của học sinh. Mức độ của hiệu ứng này về sau bị tranh luận nhiều và các nghiên cứu lặp lại cho kết quả nhỏ hơn. Nhưng ý chung — người lớn nhìn trẻ thế nào thì đối xử với trẻ thế ấy, và trẻ phản ứng theo — vẫn được nhiều nhà tâm lý thừa nhận.
Cái nhãn trộn lẫn cảm xúc với con người
"Con đang sợ" là mô tả một cảm xúc — cảm xúc đến rồi đi. "Con là đứa nhát" là phán xét một con người — nghe như cố định mãi mãi. Mọi người đều có lúc sợ; không phải ai cũng "là đứa nhát". Sợ rồi vẫn làm điều đúng — đó mới là dũng cảm, và chỉ ai biết sợ mới có cơ hội dũng cảm.
Bảng câu nói: thay gì cho gì
| Nên tránh | Có thể nói |
|---|---|
| "Đồ nhát gan!" | "Con đang sợ. Mẹ ở đây." |
| "Có gì đâu mà sợ." | "Với con nó đáng sợ. Mình xem từ xa trước nhé." |
| "Cháu nó nhát lắm." | "Cháu cần chút thời gian để quen." |
| "Con trai mà khóc, xấu hổ." | "Khóc cũng được. Khóc xong mình nghĩ cách." |
| "Con gái thì sợ là phải." | "Ai cũng có lúc sợ. Con muốn thử bước nhỏ nào?" |
| "Nhìn em kìa, em có sợ đâu." | "Mỗi người một nỗi sợ. Bố cũng sợ độ cao đấy." |
| "Lớn rồi mà còn sợ tối." | "Nhiều người lớn vẫn thích đèn ngủ. Con muốn đèn mờ hay sáng?" |
| "Con chẳng dám làm gì cả." | "Hôm qua con dám hỏi cô bán hàng. Mẹ nhớ đấy." |
Hai dòng giữa nhắc một cái bẫy hay gặp: gắn nỗi sợ với giới tính. Bé trai bị bảo "con trai không được sợ, không được khóc" thường học cách giấu nỗi sợ chứ không vượt qua nó. Bé gái được bảo "con gái sợ là bình thường" có thể bị mất cơ hội tập can đảm. Can đảm không có giới tính.
Việc làm được ngay
- Bắt lấy khoảnh khắc dũng cảm nhỏ. Mỗi ngày tìm một việc con đã làm dù đang ngại, và gọi tên nó: "Con sợ mà vẫn hỏi cô. Đó là dũng cảm."
- Kể với người khác điều tốt về con, khi con đang nghe: "Hôm nay cháu tự xin đi vệ sinh ở lớp mới đấy." Trẻ nghe lỏm lời khen hiệu quả hơn lời khen trực tiếp.
- Thống nhất trong nhà. Nói chuyện với ông bà, cô chú: "Nhà mình cố gắng không gọi cháu là nhát nữa nhé." Giải thích ngắn, không trách.
- Khi con tự gán nhãn ("con nhát lắm"), đừng vội cãi "không, con dũng cảm mà". Hãy nói: "Có lúc con sợ thật. Và có lúc con sợ mà vẫn làm — như hôm con…".
- Kể về nỗi sợ của chính mình và cách mình làm với nó. Con thấy sợ là chuyện của mọi người.
Lỡ nói rồi thì sao
Cha mẹ nào cũng có lúc bực mà buột miệng. Điều quan trọng là sửa: "Lúc nãy mẹ gọi con là đồ nhát. Mẹ nói sai. Con đang sợ, và mẹ đã không kiên nhẫn. Mẹ xin lỗi." Một lời xin lỗi như vậy dạy con hai điều cùng lúc: con không phải là cái nhãn, và người lớn cũng dám nhận sai. Chủ đề cha mẹ xin lỗi con có bài riêng trong mục Can đảm đạo đức.
Những điều nên tránh
- Gán nhãn ngược theo kiểu khen quá đà: "Con là siêu nhân, con không sợ gì cả." Đến lúc con sợ, con nghĩ mình đã làm hỏng cái nhãn.
- Đem nỗi sợ của con ra làm trò cười trong bữa cơm, trên mạng xã hội: đăng video con khóc vì sợ con gà, kèm lời bình.
- Dùng nỗi sợ để "kích": "Không dám à? Đúng là đồ nhát." Thách thức kiểu này đẩy trẻ đến chỗ liều để chứng minh — leo cao, nhảy xa, chạy qua đường — đó là liều, không phải dũng.
- Nói về con với người khác như thể con không có mặt.
Khi nào cần để ý hơn
Gán nhãn là chuyện cách nói của người lớn, sửa được. Nhưng nếu con đã mang hình ảnh "mình kém cỏi, nhát gan" rất nặng — thường nói những câu tự chê, buồn bã kéo dài, thu mình, bỏ những việc từng thích — hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Nếu con nói muốn chết hoặc tự làm đau mình, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, và nói với một người lớn tin cậy. Nếu con bị bạn bè, người lớn khác gọi bằng những cái tên làm nhục kéo dài, hoặc bị bạo lực, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Đọc thêm / làm tiếp
- Adele Faber và Elaine Mazlish, How to Talk So Kids Will Listen & Listen So Kids Will Talk (1980; đã có bản tiếng Việt) — có cả một chương về việc giải phóng trẻ khỏi những vai bị gán.
- Sách tranh Scaredy Squirrel (Mélanie Watt, 2006): chú sóc sợ đủ thứ nên không bao giờ rời cành cây, cho đến một ngày bất đắc dĩ phải nhảy — và phát hiện mình bay được. Một câu chuyện vui để nói với con rằng ai cũng có thể vừa sợ vừa làm.
- Làm cùng con một "bức tường những lần dám": dán lên tủ lạnh những mẩu giấy ghi lại việc con đã làm dù đang sợ. Không chấm điểm, không so với ai.
- Câu hỏi để nói chuyện với con: "Con nghĩ một người dũng cảm có bao giờ sợ không?"
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không nên gọi con là nhát gan?
Vì trẻ xây hình ảnh bản thân từ lời cha mẹ. Bị gọi là nhát gan nhiều lần, trẻ tin mình là đứa nhát, dùng điều đó làm lý do để không thử, và nỗi sợ không có dịp nhỏ đi. Mô tả cảm xúc như "con đang sợ" giúp trẻ hiểu sợ là thứ đến rồi đi, không phải con người mình.
Thay vì nói "có gì mà sợ" thì nên nói gì?
Có thể nói "Với con nó đáng sợ, mẹ hiểu. Mình thử từ xa trước nhé." Công nhận cảm xúc trước rồi mới gợi ý một bước nhỏ giúp con bình tĩnh và dám thử hơn là phủ nhận nỗi sợ.
Lỡ gọi con là đồ nhát gan rồi thì phải làm sao?
Hãy xin lỗi con khi cả hai đã bình tĩnh, nói rõ mình đã nói sai và con chỉ đang sợ. Một lời xin lỗi thật lòng giúp con hiểu mình không phải là cái nhãn, và cho con thấy người lớn cũng dám nhận sai.
Có nên nói "con trai không được sợ" không?
Không nên. Gắn nỗi sợ với giới tính khiến bé trai học cách giấu nỗi sợ thay vì vượt qua, và bé gái có thể mất cơ hội tập can đảm. Ai cũng có lúc sợ; dũng cảm là thấy sợ mà vẫn làm điều đúng.
Ông bà hay gọi cháu là nhát thì nói thế nào?
Nói riêng, nhẹ nhàng: "Nhà con đang cố gắng không gọi cháu là nhát, vì cháu tin là thật. Ông bà gọi cháu là đang tập can đảm giúp con nhé." Giải thích ngắn, không trách, và làm mẫu bằng chính cách mình nói với con.