Dũng cảm không có nghĩa là không sợ: hiểu đúng để bớt áp lực

Dũng cảm không có nghĩa là không sợ. Nỗi sợ là thứ làm nên lòng dũng cảm: nếu không có gì khiến ta chùn bước thì việc bước tới chẳng cần đến can đảm. Người dũng cảm vẫn tim đập nhanh, tay run, đầu nghĩ tới điều xấu; khác ở chỗ họ không để nỗi sợ quyết định thay mình.

Một hiểu lầm khiến nhiều người tự thấy mình "nhát"

Phim ảnh thường cho người hùng một gương mặt bình thản. Khán giả, nhất là trẻ con, dễ rút ra kết luận: người dũng cảm là người không sợ. Từ đó sinh ra một vòng luẩn quẩn. Mỗi lần thấy sợ, ta nghĩ "mình không dũng cảm", rồi càng ngại thử, càng ít có cơ hội thấy mình làm được.

Thực ra phần lớn người được gọi là can đảm đều kể rằng họ sợ. Nhà tâm lý học người Anh Stanley Rachman, trong cuốn Fear and Courage (1978), nghiên cứu những người làm nghề nguy hiểm như gỡ bom hay học nhảy dù. Ông phân biệt hai thứ: không sợ (fearlessness) và can đảm (courage) — tiếp tục làm dù đang sợ. Người mới vào nghề thường sợ nhiều và phải dùng nhiều can đảm; qua luyện tập, nỗi sợ giảm dần. Bài về Rachman trong danh mục tâm lý học kể kỹ hơn; ý cần giữ ở đây là: sợ không làm ai kém can đảm.

Câu nói nổi tiếng và nguồn gốc của nó

Trên mạng, câu "Dũng cảm không phải là không sợ hãi, mà là chiến thắng nỗi sợ" thường được gán cho Nelson Mandela. Ý tương tự có xuất hiện trong nhiều bài viết, và một bản gần giống thường được dẫn là của Ambrose Redmoon, bút danh của một nhà văn Mỹ. Nguồn gốc chính xác của dạng câu ngắn lan truyền hiện nay chưa xác định được chắc chắn, nên khi trích trong bài văn hay bài phát biểu, an toàn nhất là ghi "câu thường được gán cho…".

Có một câu nguồn rõ ràng hơn: Mark Twain, trong phần "Lịch của Pudd'nhead Wilson" ở tiểu thuyết Pudd'nhead Wilson (1894), viết rằng can đảm là chống lại nỗi sợ, làm chủ nỗi sợ, không phải là vắng mặt nỗi sợ. Còn xa hơn nữa, Khổng Tử trong Luận ngữ (thiên Thuật nhi) nói ông chọn người "lâm sự nhi cụ" — gặp việc mà biết sợ.

Nỗi sợ làm được việc gì cho ta

Nỗi sợ không phải kẻ thù. Nó là hệ thống báo động mà con người mang theo từ thuở săn bắt hái lượm. Nó có ít nhất ba việc tốt:

• Báo nguy: sợ khi đứng sát mép cao, sợ con chó lạ gầm gừ, sợ nước xiết. Những nỗi sợ này cứu mạng ta mỗi ngày.
• Bắt ta chuẩn bị: sợ thi trượt nên ôn bài, sợ phát biểu dở nên tập trước. Một mức lo vừa phải giúp làm việc kỹ hơn.
• Cho biết điều gì quan trọng: ta sợ mất thứ ta trân trọng. Sợ làm bạn buồn là dấu hiệu ta quý bạn.

Các nhà khoa học từng mô tả một bệnh nhân hiếm gặp, được gọi tắt là S.M., bị tổn thương hạch hạnh nhân hai bên não và hầu như không cảm thấy sợ (Feinstein và cộng sự, 2011). Hệ quả không phải là bà trở thành anh hùng, mà là bà nhiều lần rơi vào tình huống nguy hiểm vì không nhận ra mối đe doạ. Ca bệnh này cho thấy: không biết sợ không giống với dũng cảm.

Vậy dũng cảm làm gì với nỗi sợ?

Có thể hình dung nỗi sợ như một người bạn đồng hành nói to. Người dũng cảm không đuổi người bạn ấy đi, cũng không để người ấy cầm lái. Cụ thể, họ thường làm bốn việc:

1. Nghe: nỗi sợ đang báo điều gì? Có mối nguy thật không, hay chỉ là cảm giác lạ?
2. Cân: nếu nguy thật, có cách nào giảm rủi ro? Nếu chỉ là ngại, cái giá của việc không làm là gì?
3. Chọn: quyết định dựa trên điều mình coi là đúng, không dựa trên việc nỗi sợ to hay nhỏ.
4. Làm từng bước: bắt đầu bằng bước nhỏ nhất, để cơ thể dần thấy "à, mình vẫn ổn".

Với nỗi sợ báo đúng nguy hiểm thật (nước sâu, lửa, xe cộ), lắng nghe nó chính là khôn ngoan. Với nỗi sợ bị phán xét, bị cười, bị từ chối, thường là lúc cần dũng cảm bước qua.

Nói với trẻ thế nào để con không xấu hổ vì sợ

Trẻ con rất dễ hiểu sai rằng "dũng cảm = không sợ", nhất là khi người lớn hay nói "có gì đâu mà sợ". Câu đó vô tình bảo con rằng cảm giác của con là sai. Có vài cách nói tốt hơn.

Việc làm được ngay

• Gọi tên cảm giác: "Con đang sợ phải không? Bố thấy tay con nắm chặt lắm."
• Bình thường hoá: "Ai cũng có lúc sợ. Mẹ cũng sợ khi lần đầu đi làm chỗ mới."
• Tách sợ khỏi làm: "Con có thể vừa sợ vừa thử. Mình thử một bước nhỏ thôi, mẹ đứng ngay đây."
• Khen đúng chỗ sau đó: "Con sợ mà vẫn chào cô. Đó là dũng cảm đấy."
• Kể chuyện thật của mình: một lần bố mẹ sợ mà vẫn làm, kể cả chuyện mình chưa làm được ngay.

Những điều nên tránh

• Nói "con trai mà sợ", "nhát như thỏ đế" — nhãn dán khiến trẻ giấu cảm xúc thay vì vượt qua.
• Ép con "cho quen" (bắt vào phòng tối, bắt vuốt chó lạ) — dễ làm nỗi sợ nặng hơn.
• Dọa con bằng ông kẹ, công an, mũi tiêm để con nghe lời — thêm nỗi sợ mới vào danh sách.
• Khen kiểu "con giỏi quá, không sợ gì cả" — lần sau con sợ, con sẽ nghĩ mình hết giỏi.

Với người lớn: sợ mà vẫn làm, nhưng biết chọn trận

Người lớn cũng mắc cùng hiểu lầm, chỉ khác hình thức: chờ đến khi "hết sợ" mới gọi cuộc điện thoại khó, mới nói chuyện thẳng với sếp, mới đi học bơi. Thường thì nỗi sợ không tự hết trước; nó giảm sau khi ta đã làm vài lần. Chờ hết sợ là chờ mãi.

Đồng thời, không phải nỗi sợ nào cũng cần vượt. Người không thích độ cao không có nghĩa vụ đi cầu kính. Câu hỏi đúng không phải "mình có dám không", mà là "việc này có đáng với mình không". Can đảm dành cho những việc đáng làm.

Nếu nỗi sợ lớn đến mức ảnh hưởng ăn ngủ, công việc, khiến mình né tránh ngày càng nhiều trong nhiều tháng, đó có thể không chỉ là nhút nhát. Khi ấy nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá; đó cũng là một hành động can đảm.

Đọc thêm và làm tiếp

• Sách tranh: Chú lính chì dũng cảm của Andersen để nói về sự vững vàng; truyện về chú Sư tử nhát gan trong Phù thuỷ xứ Oz của L. Frank Baum — chú luôn sợ nhưng luôn đứng ra khi bạn cần.
• Cho người lớn: Fear and Courage của S. J. Rachman (bản tiếng Anh), chương về can đảm trong Đạo đức học Nicomachus.
• Câu hỏi để nói chuyện: "Nỗi sợ của con đang muốn bảo con điều gì?", "Lần trước con sợ mà vẫn làm là khi nào?", "Nếu nỗi sợ là một con vật, nó là con gì?".