Aristotle cho rằng can đảm là điểm giữa của hai thói xấu: hèn nhát (sợ quá nhiều, tự tin quá ít) và liều lĩnh (tự tin quá nhiều, coi thường nguy hiểm). Người can đảm, theo ông, sợ đúng điều đáng sợ, vì đúng lý do, theo đúng cách, vào đúng lúc, và hành động vì điều cao đẹp. Ông viết những ý này trong Đạo đức học Nicomachus, quyển III, chương 6 đến 9.
Bối cảnh: Aristotle và cuốn Đạo đức học Nicomachus
Aristotle (384–322 trước Công nguyên) là học trò của Plato và thầy của Alexander Đại đế. Đạo đức học Nicomachus được cho là tập hợp bài giảng của ông ở Lyceum, Athens; tên sách thường được giải thích là gắn với Nicomachus, con trai hoặc cha của ông. Câu hỏi trung tâm của sách là: sống tốt là gì, và con người trở nên tốt bằng cách nào.
Câu trả lời của Aristotle có hai ý lớn. Thứ nhất, đức tính (aretē) là một thói quen tính cách, hình thành bằng cách làm đi làm lại: "ta trở nên can đảm nhờ làm những việc can đảm". Thứ hai, phần lớn đức tính nằm ở điểm giữa (mesotēs) giữa hai thái cực thừa và thiếu. Can đảm là đức tính đầu tiên ông phân tích kỹ theo khuôn này.
Sơ đồ ba thái cực: hèn, can đảm, liều
Aristotle xét hai cảm xúc cùng lúc: sợ và tự tin (sự hăng hái trước nguy hiểm). Mỗi cảm xúc có thể thừa hoặc thiếu.
| Trạng thái | Với nỗi sợ | Với sự tự tin | Tên gọi |
|---|---|---|---|
| Thiếu | Sợ quá nhiều | Tự tin quá ít | Hèn nhát (deilia) |
| Điểm giữa | Sợ đúng mức | Tự tin đúng mức | Can đảm (andreia) |
| Thừa | Sợ quá ít | Tự tin quá nhiều | Liều lĩnh (thrasutēs) |
Ông lưu ý một ca riêng: người không sợ gì cả, kể cả động đất hay sóng biển, thì không có tên gọi đẹp; ông bảo người như thế hoặc mất trí, hoặc vô cảm. Ông lấy ví dụ người Celt mà thời ấy đồn là chẳng sợ gì. Ý rất rõ: không sợ không phải là can đảm.
"Điểm giữa" của Aristotle không phải là trung bình cộng. Nó là mức đúng so với hoàn cảnh. Trước một trận lũ, sợ nhiều là đúng mức; trước một bài kiểm tra miệng, sợ nhiều là quá mức. Ông nói việc tìm điểm giữa giống như tìm tâm của vòng tròn: ai cũng có thể bắn trượt, chỉ người có hiểu biết mới trúng.
Người can đảm thật sự trông thế nào
Aristotle liệt kê vài nét, có thể tóm lại:
- Sợ đúng điều, đúng lý do, đúng cách, đúng lúc. Có những thứ mà không sợ mới là đáng trách — ông nêu ví dụ sự ô nhục: ai không sợ mang tiếng xấu là kẻ trơ tráo.
- Hành động vì điều cao đẹp (to kalon). Can đảm vì muốn được thưởng, vì sợ bị phạt, hay vì giận dữ thì chưa phải can đảm trọn vẹn.
- Vẫn thấy đau. Ở chương 9, ông viết rằng can đảm gắn với điều đau đớn, và càng là người tốt, sống một đời đáng sống, thì càng thấy mất mát là đau. Người can đảm không vô cảm; họ chịu đựng nỗi đau vì điều đáng giá.
- Bình tĩnh trước và vững vàng trong lúc. Ngược với kẻ liều: hăng hái trước khi nguy hiểm đến, rồi rút lui khi nó đến thật. Aristotle còn gọi nhiều kẻ liều là "liều-hèn", vì họ giả vờ gan để che nỗi sợ.
Ông cũng có một nhận định khiến nhiều người đọc ngày nay bất ngờ: tìm đến cái chết để trốn nghèo khổ, thất tình hay đau đớn không phải là can đảm mà là hèn, vì đó là chạy trốn điều khó chứ không phải đối mặt vì điều tốt.
Năm thứ "giống can đảm" mà chưa phải can đảm
Chương 8 là đoạn thú vị nhất, vì Aristotle chỉ ra năm trạng thái trông giống can đảm nhưng thiếu một phần cốt lõi. Đọc kỹ thì thấy chúng vẫn quanh ta.
| Kiểu "giống can đảm" | Thiếu điều gì | Ví dụ hôm nay |
|---|---|---|
| Can đảm vì danh dự, sợ bị chê, bị phạt | Động cơ nằm ở người khác, không ở điều đúng | Làm liều vì sợ bạn bè gọi là nhát |
| Can đảm nhờ kinh nghiệm | Bình tĩnh vì biết rủi ro thấp, không phải vì vượt sợ | Người quen việc thấy dễ, người mới thấy khó |
| Can đảm do cơn giận, cơn hăng | Bị cảm xúc đẩy đi, không có lựa chọn | Lao vào ẩu đả khi đang tức |
| Can đảm vì lạc quan | Tin mình sẽ thắng vì từng thắng; gặp bất ngờ là bỏ chạy | Tự tin quá mức sau vài lần may mắn |
| Can đảm vì không biết | Không thấy nguy hiểm nên không sợ | "Điếc không sợ súng" |
Bảng này rất hữu ích khi nói chuyện với trẻ lớn. Một hành động có thể đáng khen về kết quả, nhưng cha mẹ nên khen đúng điều: "Con đã nghĩ kỹ rồi mới làm", chứ không chỉ "con gan quá".
Aristotle nói về chiến trận, vậy có còn hợp với đời thường?
Aristotle sống ở một xã hội mà công dân nam phải ra trận, nên ông cho rằng can đảm theo nghĩa chặt nhất là đối mặt với cái chết cao đẹp, mà tiêu biểu là nơi chiến trận. Đây là giới hạn của thời đại. Các nhà triết học về sau mở rộng khái niệm, và ngày nay người ta nói nhiều đến can đảm đạo đức (dám nói thật, nhận sai) và can đảm tâm lý (đối mặt với nỗi lo, bệnh tật).
Dù vậy, khung "điểm giữa" của ông vẫn dùng tốt. Nói thật với bạn thân về một chuyện khó: thiếu can đảm thì im lặng cho xong, thừa thì nói thẳng tuột làm bạn tổn thương, điểm giữa là nói thật đúng lúc, đúng cách. Đi học bơi khi đã lớn: thiếu là mãi né, thừa là ra biển một mình sau ba buổi học, điểm giữa là học đều ở bể có cứu hộ.
Bài học cho cách nuôi dạy con
Ý quan trọng nhất của Aristotle cho cha mẹ là: can đảm là thói quen, hình thành qua việc làm nhỏ lặp lại. Không ai trở nên can đảm sau một bài giảng. Trẻ trở nên can đảm khi được làm những việc vừa sức, hơi khó một chút, nhiều lần, với người lớn ở bên. Đây cũng là tinh thần của "bậc thang can đảm" mà các nhà tâm lý trẻ em hay dùng.
Ý thứ hai: điểm giữa đòi hỏi hiểu biết. Dạy con can đảm luôn đi kèm dạy con hiểu nguy hiểm — vì sao không leo lan can, vì sao không vuốt chó lạ — để nỗi sợ của con vừa đúng chỗ.
Đọc thêm và làm tiếp
- Nguyên tác: Đạo đức học Nicomachus, quyển II (học thuyết điểm giữa) và quyển III chương 6–9 (can đảm). Có bản dịch tiếng Việt; nếu đọc tiếng Anh, các bản dịch của W. D. Ross hoặc Terence Irwin phổ biến.
- Đọc so sánh: đối thoại Laches của Plato (thầy của Aristotle) — nơi câu hỏi "can đảm là gì" được đặt ra trước.
- Bài tập nhỏ: chọn một việc đang ngại, viết ra ba phiên bản — hèn, liều, và điểm giữa. Thường phiên bản điểm giữa hiện ra rất rõ khi đặt cạnh hai cái kia.
- Câu hỏi cho học sinh: "Một người không sợ gì có phải người can đảm nhất không? Vì sao Aristotle nói không?"
Câu hỏi thường gặp
Aristotle định nghĩa can đảm thế nào?
Aristotle coi can đảm là điểm giữa giữa hèn nhát và liều lĩnh, liên quan đến hai cảm xúc là sợ và tự tin. Người can đảm sợ đúng điều, đúng lý do, đúng cách, đúng lúc, và hành động vì điều cao đẹp.
Học thuyết trung dung của Aristotle là gì?
Đó là ý tưởng rằng phần lớn đức tính nằm ở điểm giữa hai thái cực thừa và thiếu, ví dụ can đảm ở giữa hèn nhát và liều lĩnh, hào phóng ở giữa keo kiệt và hoang phí. Điểm giữa này tuỳ hoàn cảnh, không phải trung bình cộng.
Aristotle viết về can đảm ở sách nào?
Trong Đạo đức học Nicomachus, quyển III, chương 6 đến 9. Quyển II của cùng sách trình bày học thuyết điểm giữa làm nền cho phần này.
Năm loại can đảm giả theo Aristotle là gì?
Can đảm vì danh dự hoặc sợ bị phạt, can đảm nhờ kinh nghiệm, can đảm do cơn giận, can đảm vì lạc quan, và can đảm vì không biết nguy hiểm. Chúng giống can đảm nhưng thiếu sự lựa chọn có hiểu biết vì điều cao đẹp.
Theo Aristotle, người không sợ gì có phải là can đảm không?
Không. Ông cho rằng người không sợ cả những điều thật sự đáng sợ là mất trí hoặc vô cảm. Can đảm đòi hỏi phải sợ đúng mức rồi vẫn hành động đúng.