Dũng cảm và liều lĩnh khác nhau ở sự cân nhắc và mục đích. Người dũng cảm thấy rõ rủi ro, chọn cách an toàn nhất có thể, và chỉ chấp nhận nguy hiểm khi điều cần bảo vệ thật sự đáng giá. Người liều lĩnh bỏ qua rủi ro, hoặc chịu một cái giá rất lớn cho một thứ rất nhỏ như lời khen, lượt xem hay cảm giác mạnh.
Hai hành động trông giống nhau, bản chất khác hẳn
Nhìn từ ngoài, dũng và liều có thể giống hệt: cùng bước tới, cùng không lùi. Khác biệt nằm ở những thứ không nhìn thấy: người ấy đã nghĩ gì trước khi làm, và họ làm vì điều gì. Hai ví dụ dựng sẵn:
- Chiều hè có dông, một nhóm thiếu niên rủ nhau ra giữa sông tắm "cho biết gan". Một bạn từ chối, chịu bị trêu là nhát, rồi về gọi người lớn khi thấy nhóm kia ở lại quá lâu. Bạn từ chối mới là người can đảm.
- Một người thấy em bé rơi xuống ao. Người thứ nhất lao xuống dù không biết bơi. Người thứ hai hô to, chạy tìm cây sào, ném can nhựa rỗng, gọi người biết bơi. Người thứ hai không kém can đảm hơn, mà là người có khả năng cứu được em bé hơn.
Hướng dẫn cứu đuối của các tổ chức cứu hộ đều dặn người không được huấn luyện: ưu tiên hô hoán, chìa vật dài, ném vật nổi, chỉ xuống nước khi đã được đào tạo. Một người cứu thành hai người cần cứu là kết cục ai cũng biết.
Người xưa đã phân biệt rõ từ hơn hai nghìn năm trước
Aristotle: liều là "quá đà" của can đảm
Trong Đạo đức học Nicomachus (quyển III), Aristotle đặt can đảm ở giữa hai thái cực. Thiếu tự tin, sợ quá mức là hèn nhát. Thừa tự tin, coi thường nguy hiểm là liều lĩnh. Ông còn nhận xét một điều rất đúng với đời: người liều thường hăm hở trước khi nguy hiểm tới, nhưng khi nó tới thật thì lại rút lui. Người can đảm thì ngược lại, bình tĩnh trước và vững vàng trong lúc làm.
Khổng Tử: "bạo hổ bằng hà"
Thiên Thuật nhi của Luận ngữ kể: Tử Lộ, người học trò nổi tiếng gan dạ, hỏi thầy nếu cầm quân thì sẽ đi cùng ai. Khổng Tử đáp ông không đi cùng kẻ "bạo hổ bằng hà, tử nhi vô hối" — tay không đánh hổ, lội bộ qua sông lớn, chết không hối tiếc. Ông chọn người "lâm sự nhi cụ, hảo mưu nhi thành": gặp việc thì biết sợ, khéo lo liệu để việc thành. Trong mắt Khổng Tử, biết sợ là phẩm chất của người làm được việc, không phải khuyết điểm.
Lão Tử: dám và dám không
Chương 73 Đạo Đức Kinh có câu: "Dũng ư cảm tắc sát, dũng ư bất cảm tắc hoạt" — dũng ở chỗ dám thì chết, dũng ở chỗ dám-không-làm thì sống. Câu này thường được hiểu là: có một loại can đảm nằm ở việc kìm mình lại. Từ chối một lời thách thức vô nghĩa cũng cần gan.
Mạnh Tử: chết không đúng chỗ là hại dũng
Thiên Ly Lâu hạ sách Mạnh Tử viết: "Khả dĩ tử, khả dĩ vô tử, tử thương dũng" — có thể chết, có thể không chết, mà chết thì làm hại cái dũng. Nghĩa là hy sinh khi không cần thiết không phải là dũng cảm hơn, mà làm hỏng ý nghĩa của dũng cảm. Cùng sách, Mạnh Tử kể "hiếu dũng đấu ngoan, dĩ nguy phụ mẫu" — ham đánh nhau, hiếu thắng đến mức làm cha mẹ lâm nguy — là một trong năm điều bất hiếu.
Bảng so sánh dũng cảm và liều lĩnh
| Tiêu chí | Dũng cảm | Liều lĩnh |
|---|---|---|
| Trước khi làm | Hỏi: rủi ro là gì, có cách nào an toàn hơn? | Không hỏi, hoặc gạt câu hỏi đi |
| Mục đích | Bảo vệ người, giữ điều đúng, làm việc có ích | Được khen, được xem, thắng một lời thách, cảm giác mạnh |
| Thái độ với nỗi sợ | Thừa nhận, dùng nó để cẩn thận hơn | Chối bỏ hoặc coi nỗi sợ là điều xấu hổ |
| Hiểu biết | Biết mình đủ sức tới đâu, học kỹ năng trước | Làm việc vượt quá khả năng, thiếu chuẩn bị |
| Ai chịu hậu quả | Tránh kéo người khác vào nguy hiểm | Thường kéo theo bạn bè, gia đình, người cứu hộ |
| Khi tình hình xấu đi | Sẵn sàng dừng, lùi, gọi giúp | Cố thêm vì sợ mất mặt |
Bốn câu hỏi để tự phân biệt trước khi làm
Đây là bộ câu hỏi đơn giản, dùng được cho cả người lớn lẫn học sinh lớn. Với trẻ nhỏ, cha mẹ hỏi thay và nói to suy nghĩ của mình cho con nghe.
- Việc này để làm gì? Nếu câu trả lời là "để mọi người thấy mình gan" thì đã có vấn đề.
- Điều xấu nhất có thể xảy ra là gì, và có sửa lại được không? Bị cười có thể sửa; ngã từ trên cao, đuối nước, điện giật thì không.
- Có cách nào an toàn hơn để đạt cùng mục đích không? Gọi người lớn, dùng dụng cụ, làm từng bước nhỏ, học trước ở nơi có người hướng dẫn.
- Nếu người mình thương làm việc này, mình có khuyên họ làm không? Câu hỏi này giúp nhìn rõ hơn khi đang bị cảm xúc cuốn đi.
Nếu cả bốn câu đều trả lời ổn, có thể đó là một việc can đảm đáng làm. Nếu vướng ở câu hai hoặc câu ba, phần lớn trường hợp đó là liều.
Vì sao người trẻ dễ nhầm liều là dũng
Có vài lý do quen thuộc. Thứ nhất, ở tuổi mới lớn, ý kiến của bạn bè nặng ký hơn bao giờ hết; bị gọi là "nhát" đau hơn một vết xước. Thứ hai, mạng xã hội thưởng cho sự gây sốc bằng lượt xem, và những "thử thách" lan truyền thường được dựng như bài kiểm tra lòng gan. Thứ ba, phim ảnh hay cắt bỏ phần chuẩn bị: diễn viên đóng thế, dây bảo hộ, đội y tế đứng ngoài khung hình đều không được chiếu.
Nhiều nhà tâm lý cũng ghi nhận có những người bẩm sinh thích cảm giác mạnh hơn người khác. Đó không phải tội, nhưng cảm giác mạnh có thể tìm ở nơi an toàn: leo tường ở phòng tập có dây bảo hộ, chèo thuyền có áo phao và hướng dẫn viên, học võ ở lớp có thầy. Thích mạo hiểm có kiểm soát khác hẳn với đánh cược tính mạng.
Tấm gương lịch sử: kể sự thật, không biến thành lời kêu gọi
Sử sách có nhiều người chịu nguy hiểm vì một điều lớn. Khi kể cho trẻ, nên nhấn vào điều họ bảo vệ và cách họ suy tính, không nhấn vào sự hy sinh như một đích đến. Ví dụ, khi kể chuyện Louis Pasteur năm 1885 quyết định thử vắc xin dại cho cậu bé Joseph Meister, điều đáng nói không chỉ là "ông dám thử", mà là ông đã thử trên động vật nhiều năm, và mũi tiêm do bác sĩ thực hiện vì Pasteur không phải bác sĩ. Can đảm ở đây đi cùng trách nhiệm và hiểu biết.
Đọc thêm và làm tiếp
- Truyện để bàn với con: đoạn Dế Mèn trêu chị Cốc trong Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài. Hỏi con: "Dế Mèn dũng cảm hay liều? Dế Choắt phải trả giá vì điều gì?".
- Với học sinh lớn: đọc quyển III Đạo đức học Nicomachus (chương 6–9) và thiên Thuật nhi trong Luận ngữ, rồi tự viết lại định nghĩa của mình.
- Trong nhà: thống nhất một câu cả nhà cùng dùng, ví dụ "Dũng cảm là làm đúng một cách an toàn". Khi con kể chuyện bạn làm gì đó gan dạ, hỏi lại bằng bốn câu hỏi ở trên.
- Một câu nói mẫu cho cha mẹ: "Bố thấy con muốn chứng tỏ mình gan. Từ chối điều nguy hiểm khi cả nhóm đang hò hét còn khó hơn làm theo đấy."
Câu hỏi thường gặp
Dũng cảm và liều lĩnh khác nhau ở điểm nào?
Dũng cảm có cân nhắc rủi ro và nhằm một mục đích đáng giá; liều lĩnh bỏ qua rủi ro hoặc đổi tính mạng, sức khoẻ lấy những thứ nhỏ như lời khen, lượt xem. Người dũng cảm luôn tìm cách an toàn nhất, còn người liều thường coi việc tìm cách an toàn là hèn.
"Bạo hổ bằng hà" nghĩa là gì?
Đây là câu trong thiên Thuật nhi của Luận ngữ, nghĩa là tay không đánh hổ, lội bộ qua sông lớn. Khổng Tử dùng nó để chỉ cái liều không suy tính, và nói ông chọn người biết lo sợ trước việc, khéo mưu tính để việc thành.
Từ chối làm theo bạn bè có phải là hèn nhát không?
Không. Từ chối một việc nguy hiểm khi cả nhóm đang thúc ép đòi hỏi can đảm thật sự, vì người từ chối chấp nhận bị trêu chọc. Lão Tử gọi đó là "dũng ư bất cảm" — cái dũng của việc dám không làm.
Cứu người đuối nước thế nào mới là dũng cảm đúng cách?
Nếu không được huấn luyện cứu hộ, hãy hô hoán gọi người, chìa sào hoặc dây, ném vật nổi như phao, can nhựa rỗng, rồi gọi cấp cứu 115. Lao xuống nước khi không biết bơi giỏi dễ khiến cả người cứu cũng gặp nạn.
Làm sao dạy trẻ phân biệt dũng cảm với liều lĩnh?
Dùng câu hỏi thay vì bài giảng: việc này để làm gì, điều xấu nhất là gì, có cách nào an toàn hơn không. Kể truyện có nhân vật liều như Dế Mèn rồi hỏi con nghĩ gì, và khen con khi con biết dừng lại hoặc gọi người lớn.