Laches là một đối thoại ngắn của Plato, viết vào khoảng đầu thế kỷ IV trước Công nguyên, trong đó Socrates cùng hai vị tướng Athens là Laches và Nicias cố trả lời câu hỏi "can đảm là gì". Họ thử ba định nghĩa, bác cả ba, và kết thúc mà không có đáp án. Chính việc không kết luận ấy khiến đối thoại này vẫn được đọc đến hôm nay: nó cho thấy can đảm khó định nghĩa hơn ta tưởng.
Câu chuyện mở đầu: hai người cha lo cho con
Đối thoại bắt đầu rất đời thường. Hai người cha lớn tuổi là Lysimachus và Melesias tự thấy mình chưa làm được gì nổi bật, và muốn con trai mình nên người. Họ vừa xem một người biểu diễn kỹ thuật đánh nhau mặc giáp, và hỏi hai vị tướng có tiếng là Laches và Nicias: có nên cho con học môn này không?
Hai vị tướng trả lời ngược nhau. Nicias thấy có ích; Laches thấy vô dụng, còn kể người biểu diễn kia từng làm trò cười trên chiến thuyền. Socrates được mời vào phân xử. Ông lật ngược vấn đề: trước khi hỏi môn học nào giúp con can đảm, phải biết can đảm là gì đã. Ai không biết đích đến thì không thể chỉ đường.
Chi tiết này đáng để cha mẹ hôm nay suy ngẫm. Ta hay hỏi "cho con học gì để con tự tin, gan dạ", mà ít khi dừng lại hỏi: mình muốn con can đảm theo nghĩa nào?
Định nghĩa thứ nhất của Laches: đứng vững, không bỏ chạy
Laches, một người lính thực thụ, trả lời ngay: người can đảm là người giữ vị trí trong hàng ngũ, chống lại kẻ thù, không bỏ chạy. Đây là hình ảnh can đảm quen thuộc của người Hy Lạp thời ấy, khi bộ binh đứng thành khối chắc.
Socrates chỉ ra định nghĩa này quá hẹp. Có những người chiến đấu bằng cách lùi lại rồi quay đánh, và đó không phải hèn. Rộng hơn, ông hỏi: còn người can đảm trước bệnh tật, nghèo khó, trước sóng biển, trước những ham muốn khó cưỡng? Can đảm không chỉ có ở chiến trận. Laches phải đồng ý: ông vừa nêu một ví dụ về can đảm, chưa nêu bản chất của nó.
Định nghĩa thứ hai: sự bền bỉ của tâm hồn
Laches thử lại: can đảm là một kiểu bền bỉ, kiên trì của tâm hồn. Socrates đồng ý rằng định nghĩa này rộng hơn, rồi hỏi: bền bỉ nào cũng tốt sao? Có sự bền bỉ ngu dại, lì lợm dẫn tới tai hại. Vậy phải là bền bỉ có hiểu biết.
Nhưng thêm "hiểu biết" lại sinh rắc rối. Socrates đưa ra các ví dụ: người kiên trì tiêu tiền vì biết khoản đầu tư sẽ sinh lời — đó là khôn ngoan, đâu phải can đảm. Người cưỡi ngựa giỏi dám lao vào trận khác với người cưỡi ngựa kém cũng dám lao vào; người biết lặn dám xuống giếng khác với người không biết lặn cũng dám xuống. Theo cảm nhận thông thường, người không có kỹ năng mà vẫn làm có vẻ "gan" hơn. Nhưng họ lại là kẻ dại dột. Vậy rốt cuộc can đảm có cần hiểu biết hay không?
Đây là chỗ đối thoại chạm đúng vào ranh giới giữa dũng và liều mà người đọc hôm nay vẫn băn khoăn. Laches bối rối, và thú nhận mình biết can đảm là gì mà không nói ra được.
Định nghĩa thứ ba của Nicias: hiểu biết về điều đáng sợ
Nicias, vị tướng có học, nhớ một ý ông từng nghe Socrates nói: người ta tốt ở điều họ hiểu biết. Ông đề xuất: can đảm là sự hiểu biết về điều đáng sợ và điều đáng tin cậy, ở chiến trận cũng như mọi nơi.
Laches phản đối: bác sĩ biết bệnh nào đáng sợ, nông dân biết thời tiết nào đáng lo, nhưng ta đâu gọi họ là can đảm vì thế. Nicias đáp rằng bác sĩ biết bệnh, nhưng không biết với người bệnh, sống hay chết điều nào tốt hơn. Định nghĩa của ông kéo theo một hệ quả lạ: con thú và trẻ nhỏ không thể gọi là can đảm, vì chúng không có sự hiểu biết ấy; chúng chỉ "không sợ".
Socrates đẩy định nghĩa thêm một bước. Điều đáng sợ là điều xấu sắp xảy ra. Nhưng hiểu biết về điều xấu tương lai thì không tách khỏi hiểu biết về tốt và xấu nói chung, cả quá khứ lẫn hiện tại. Vậy can đảm theo Nicias chính là hiểu biết về điều tốt và điều xấu — tức là toàn bộ đức tính, chứ không còn là một phần của đức tính như họ thống nhất từ đầu. Định nghĩa thứ ba cũng sụp.
Kết thúc không có đáp án, và vì sao đó là điểm mạnh
Đối thoại kết thúc trong tình trạng mà giới nghiên cứu gọi là aporia — bế tắc. Socrates đề nghị: tất cả, kể cả ông, nên tìm thầy để học tiếp, không xấu hổ dù đã lớn tuổi. Các ông bố hẹn gặp lại hôm sau.
| Định nghĩa | Ai đưa ra | Điểm đúng | Chỗ hổng |
|---|---|---|---|
| Đứng vững, không bỏ chạy | Laches | Can đảm gắn với hành động trước nguy hiểm | Chỉ là một ví dụ, quá hẹp |
| Sự bền bỉ của tâm hồn | Laches | Mở rộng ra ngoài chiến trận | Bền bỉ ngu dại không phải đức tính; thêm hiểu biết lại thành rắc rối |
| Hiểu biết về điều đáng sợ và đáng tin cậy | Nicias | Can đảm cần trí tuệ, khác với không biết sợ | Phình ra thành toàn bộ đức tính |
Không có định nghĩa nào thắng, nhưng người đọc ra về với ba điều chắc chắn hơn: can đảm không chỉ có trong chiến trận; bền bỉ thôi chưa đủ; và can đảm có liên quan mật thiết với hiểu biết. Aristotle, học trò của Plato, sau này tiếp tục từ đúng chỗ đó với học thuyết điểm giữa.
Những chi tiết đời thực đằng sau đối thoại
Laches và Nicias là người thật, hai tướng Athens trong cuộc chiến Peloponnesus. Trong đối thoại, Laches khen Socrates đã giữ bình tĩnh khi quân Athens rút lui ở trận Delium (năm 424 trước Công nguyên), nói rằng nếu ai cũng như Socrates thì thành Athens đã không thất bại. Chi tiết này khiến cuộc bàn luận thêm sức nặng: người lính đang nói chuyện với một người từng thật sự thể hiện điều họ đang bàn.
Người đọc thời Plato còn biết một điều mà nhân vật trong truyện chưa biết: vài năm sau, cả hai vị tướng đều chết trong chiến tranh — Laches ở trận Mantinea, Nicias trong cuộc viễn chinh Sicily. Plato không nói ra, nhưng những người cầm sách thời ấy hẳn thấy được nỗi buồn ngầm của việc hai người lính bàn về can đảm mà không định nghĩa nổi nó.
Đọc Laches hôm nay: vài câu hỏi đáng giữ lại
- Cho cha mẹ: trước khi đăng ký cho con một lớp "rèn bản lĩnh", hãy tự hỏi như Socrates: mình muốn con can đảm ở điều gì — dám nói thật, dám thử điều mới, hay dám đứng một mình khi cả nhóm sai?
- Cho học sinh: thử định nghĩa can đảm trong một câu, rồi tìm một ví dụ phản bác định nghĩa ấy. Làm hai ba vòng là hiểu vì sao Socrates không vội kết luận.
- Cho người thích triết học: đọc Laches trước, Protagoras sau (nơi Socrates trở lại câu hỏi đức tính có một hay nhiều), rồi đến quyển III Đạo đức học Nicomachus.
Đọc thêm và làm tiếp
- Nguyên tác: Laches có trong các tuyển tập đối thoại Plato; bản tiếng Anh trong bộ Plato: Complete Works do John M. Cooper biên tập là bản tham khảo phổ biến.
- Thời lượng: đối thoại ngắn, đọc khoảng một buổi tối. Hợp để đọc cùng con tuổi trung học, mỗi người đóng một vai.
- Hoạt động nhóm: chia ba nhóm, mỗi nhóm bảo vệ một định nghĩa, nhóm khác tìm ví dụ phản bác. Kết thúc bằng câu hỏi: định nghĩa của chính lớp mình là gì?
Câu hỏi thường gặp
Laches của Plato nói về điều gì?
Laches là đối thoại của Plato, trong đó Socrates cùng hai tướng Athens là Laches và Nicias tìm định nghĩa của can đảm. Họ thử ba định nghĩa: đứng vững không bỏ chạy, sự bền bỉ của tâm hồn, và hiểu biết về điều đáng sợ, nhưng đều bị bác.
Đối thoại Laches kết thúc thế nào?
Đối thoại kết thúc mà không có định nghĩa nào được chấp nhận, trạng thái mà giới nghiên cứu gọi là aporia. Socrates đề nghị mọi người, kể cả ông, tiếp tục đi học để tìm hiểu.
Laches và Nicias là ai?
Họ là hai tướng có thật của Athens thế kỷ V trước Công nguyên, thời chiến tranh Peloponnesus. Laches là người lính thực tế, Nicias là vị tướng có học và thận trọng.
Vì sao Laches quan trọng với triết học về can đảm?
Đây là một trong những văn bản sớm nhất của phương Tây bàn riêng về can đảm. Nó cho thấy can đảm không chỉ có ở chiến trận, không chỉ là bền bỉ, và gắn chặt với hiểu biết — nền móng cho Aristotle về sau.