Dám hỏi khi không hiểu là chấp nhận lộ ra mình chưa biết, để đổi lấy việc thật sự hiểu. Người ta ngại hỏi vì sợ bị coi là kém, sợ làm phiền, và vì tưởng mọi người xung quanh đều đã hiểu, trong khi thường không phải vậy. Một câu hỏi đúng lúc ở lớp, ở chỗ làm hay ở phòng khám có thể tránh được một lỗi lớn; Khổng Tử gọi việc biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, mới là biết thật.
Người xưa coi trọng câu hỏi
Trong Luận ngữ, thiên Vi chính, Khổng Tử dạy học trò Tử Lộ: 知之為知之，不知為不知，是知也 (Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri dã), nghĩa là biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, thế mới là biết. Ở thiên Công Dã Tràng, khi được hỏi vì sao Khổng Văn Tử được đặt thuỵ là "Văn", Khổng Tử đáp: người ấy sáng dạ mà ham học, không thẹn hỏi kẻ dưới mình (bất sỉ hạ vấn).
Tục ngữ Việt nói "Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học". Nhưng ai từng ngồi trong lớp học đều biết cảm giác: tay đã định giơ lên rồi lại hạ xuống, vì không ai khác giơ.
Vì sao ta không hỏi
Ảo tưởng "chỉ mình không hiểu"
Năm 1987, Dale Miller và Cathy McFarland mô tả hiện tượng vô minh tập thể (pluralistic ignorance) qua nhiều thí nghiệm. Một ví dụ quen thuộc: người tham gia đọc một bài viết khó hiểu, được mời đến hỏi người hướng dẫn nếu không hiểu. Gần như không ai đến hỏi. Khi được hỏi lại, mỗi người đánh giá mình hiểu bài kém hơn những người khác, vì "không ai đi hỏi, chắc họ hiểu cả". Thật ra ai cũng đang nghĩ y như vậy.
Đây là cái bẫy trong mọi phòng học và phòng họp: sự im lặng của người khác được đọc là "họ hiểu rồi", trong khi đó cũng chỉ là nỗi ngại giống mình.
Sợ bị đánh giá
Các nghiên cứu về việc tìm trợ giúp trong học tập, trong đó có công trình của Stuart Karabenick, cho thấy học sinh thường ngại hỏi vì lo bạn bè và thầy cô sẽ nghĩ mình kém. Học sinh đang gặp khó nhất lại thường là những em ít hỏi nhất.
Sợ làm phiền
Ở phòng khám đông, bác sĩ có vẻ vội; ở chỗ làm, cấp trên có vẻ bận. Ta tự nhủ "thôi về tự tìm hiểu". Rồi về nhà tra mạng, đọc phải thông tin sai.
Ở lớp học
- Hỏi ngay khi lạc. Một chỗ không hiểu hôm nay thành ba chỗ không hiểu tuần sau.
- Hỏi cụ thể. "Em không hiểu" khó trả lời; "Em hiểu đến bước hai, sang bước ba thì không hiểu vì sao đổi dấu" thì thầy cô giúp được ngay.
- Nhớ rằng câu hỏi của mình giúp cả lớp. Theo hiện tượng vô minh tập thể ở trên, rất có thể nhiều bạn khác cũng đang chờ ai đó hỏi.
- Nếu ngại hỏi trước lớp: ghi câu hỏi ra giấy, hỏi riêng thầy cô cuối giờ, hoặc nhắn qua kênh của lớp. Hỏi kiểu nào cũng tốt hơn không hỏi.
Cha mẹ có thể giúp bằng một câu hỏi khác lúc con đi học về: thay vì "Hôm nay con học được gì?", hỏi "Hôm nay con đặt câu hỏi nào hay không?". Khi việc đặt câu hỏi được coi trọng ở nhà, con bớt ngại ở lớp.
Ở chỗ làm
- Hỏi lại yêu cầu trước khi làm: "Em hiểu là anh cần bản tóm tắt hai trang, gửi trước thứ Sáu, đúng không ạ?" Nhắc lại bằng lời mình là cách hỏi nhẹ nhàng mà hiệu quả.
- Hỏi sớm thay vì sửa muộn. Một câu hỏi ngày đầu rẻ hơn rất nhiều so với làm lại cả tuần.
- Người mới không cần giả vờ biết. Ba tháng đầu là lúc hỏi "ngớ ngẩn" được chấp nhận nhất; hãy dùng nó.
- Người có kinh nghiệm cũng nên hỏi. Khi người lớn tuổi hơn, chức vụ cao hơn hỏi điều mình không biết, người khác trong nhóm cũng dám hỏi theo. Điều này gắn với văn hoá dám lên tiếng, có bài riêng trong cùng mục.
Ở phòng khám
Đây là nơi không hỏi có thể gây hại thật: uống thuốc sai giờ, hiểu nhầm cách chăm sóc, bỏ qua dấu hiệu cần quay lại khám. Tổ chức National Patient Safety Foundation (Mỹ) từng đề xuất chương trình "Ask Me 3", khuyến khích người bệnh luôn hỏi ba câu:
- Vấn đề chính của tôi là gì?
- Tôi cần làm gì?
- Vì sao việc đó quan trọng với tôi?
Thêm vài câu hữu ích khác: "Khi nào tôi cần quay lại hoặc đi cấp cứu?", "Thuốc này uống trước hay sau ăn, uống bao lâu?", "Có điều gì tôi nên tránh không?". Có thể ghi sẵn ra giấy trước khi vào khám, đưa người nhà đi cùng để nghe hộ.
Một cách mà nhiều bác sĩ dùng để kiểm tra người bệnh hiểu chưa là teach-back: mời người bệnh nhắc lại bằng lời của họ. Người bệnh có thể tự làm điều này: "Để tôi nhắc lại xem tôi hiểu đúng chưa: ngày uống hai lần, mỗi lần một viên, sau ăn, uống đủ bảy ngày." Bác sĩ sẽ sửa nếu sai. Bài này không thay lời khuyên y tế; mọi thắc mắc về thuốc và bệnh hãy hỏi trực tiếp bác sĩ, dược sĩ.
Bảng: câu hỏi ngại và câu hỏi dễ mở lời
| Câu trong đầu | Câu nói ra được |
|---|---|
| "Hỏi thế này chắc người ta nghĩ mình dốt." | "Em muốn chắc là em hiểu đúng: ..." |
| "Thầy giảng rồi, hỏi lại kỳ lắm." | "Thầy có thể giải thích lại bước này theo cách khác không ạ?" |
| "Bác sĩ bận quá, thôi." | "Bác sĩ cho tôi hỏi nhanh một câu: khi nào tôi cần quay lại?" |
| "Sếp sẽ thấy mình không theo kịp." | "Để em nhắc lại yêu cầu xem em hiểu đúng chưa." |
| "Mọi người hiểu cả rồi." | "Chắc không chỉ mình em thắc mắc chỗ này..." |
Hỏi khác với hỏi để khoe
Dám hỏi không có nghĩa là hỏi liên tục để thể hiện hay để làm khó người nói. Câu hỏi can đảm là câu hỏi thật: mình thật sự không biết và thật sự muốn biết. Cũng cần tôn trọng thời gian người khác: chuẩn bị câu hỏi, tự tìm hiểu những gì có thể trước, rồi hỏi phần còn lại.
Đọc thêm / làm tiếp
- Luận ngữ, thiên Vi chính và thiên Công Dã Tràng.
- "A More Beautiful Question" của Warren Berger (2014), về sức mạnh của việc đặt câu hỏi.
- Tài liệu "Ask Me 3" và hướng dẫn teach-back trên các trang về an toàn người bệnh (ví dụ Institute for Healthcare Improvement).
- Câu hỏi để tự hỏi: "Tuần này có lúc nào mình gật đầu mà thật ra chưa hiểu không? Lần sau mình sẽ hỏi câu gì?"
Câu hỏi thường gặp
Vì sao học sinh ngại hỏi bài?
Vì sợ bị bạn bè, thầy cô nghĩ mình kém, và vì tưởng chỉ mình không hiểu. Hiện tượng vô minh tập thể cho thấy mọi người đều im lặng và đều nghĩ người khác đã hiểu.
"Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri" nghĩa là gì?
Đây là lời Khổng Tử trong Luận ngữ, thiên Vi chính: biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, thế mới là biết thật.
Khi đi khám bệnh nên hỏi bác sĩ những gì?
Ba câu cơ bản: vấn đề chính của tôi là gì, tôi cần làm gì, vì sao việc đó quan trọng. Thêm: khi nào cần quay lại hoặc đi cấp cứu, thuốc uống thế nào và bao lâu.
Làm sao để hỏi ở chỗ làm mà không bị đánh giá thấp?
Hỏi sớm, hỏi cụ thể, và nhắc lại yêu cầu bằng lời của mình để kiểm tra. Một câu hỏi đầu việc luôn rẻ hơn nhiều so với làm lại cả tuần.
Bất sỉ hạ vấn là gì?
Là không thẹn khi hỏi người dưới mình, về tuổi tác, địa vị hay học vấn. Khổng Tử dùng cụm này để khen Khổng Văn Tử trong Luận ngữ, thiên Công Dã Tràng.