Dám nói không khi bị rủ hút thuốc lá điện tử, uống rượu bia

Dám nói không khi bị rủ hút thuốc lá điện tử hay uống rượu bia là giữ lựa chọn của mình trước áp lực "ai cũng thế", và đó là can đảm thật, không phải nhát. Cách làm hiệu quả là quyết định từ trước, có sẵn vài câu từ chối ngắn, nói "không" rõ ràng mà không cần giảng giải, và biết rời đi khi bị ép. Với tuổi học trò, luật Việt Nam đã đứng về phía người từ chối: cấm bán rượu bia, thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, và từ năm 2025 cấm hẳn thuốc lá điện tử.

Vì sao nói không lại khó

Người bị rủ hiếm khi không biết thuốc lá điện tử hay rượu bia có hại. Cái khó nằm ở chỗ khác: cái giá xã hội của việc từ chối. Bị nói "nhát", "làm màu", "không chơi được", bị gạt ra khỏi nhóm, ngồi lạc lõng trong buổi tiệc. Với tuổi mới lớn, được nhóm bạn chấp nhận là nhu cầu rất mạnh, và áp lực bạn bè là chủ đề rộng đã có bài riêng ở các wiki khác trong hệ. Bài này chỉ tập trung vào một việc: làm sao để nói được chữ "không".

Với người lớn, áp lực mang dạng khác: văn hoá ép rượu trên bàn nhậu, "không uống là không nể anh em", "uống cho đẹp lòng đối tác". Cái giá có thể là bị coi là thiếu nhiệt tình, mất lòng sếp, mất một hợp đồng. Chính vì có giá, từ chối mới cần can đảm.

Biết rõ điều mình từ chối

Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng

• Phần lớn sản phẩm chứa nicotine, chất gây nghiện mạnh. Não tuổi vị thành niên còn đang phát triển nên dễ lệ thuộc hơn người lớn, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).
• Hương trái cây, kẹo, bao bì đẹp làm người dùng tưởng là vô hại. Đó là cách tiếp thị, không phải bằng chứng an toàn.
• Báo chí trong nước đã nhiều lần đưa tin về học sinh phải cấp cứu sau khi hút các loại dung dịch không rõ nguồn gốc, có khi bị trộn chất ma tuý. Người hút không thể biết trong ống tinh dầu có gì.
• Về pháp luật: tại kỳ họp cuối năm 2024, Quốc hội thông qua nghị quyết cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, áp dụng từ năm 2025.

Rượu bia

• Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia (2019) cấm bán, cung cấp rượu bia cho người chưa đủ 18 tuổi, cấm xúi giục, ép buộc người khác uống.
• Luật cũng cấm điều khiển phương tiện giao thông khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn. Đã uống, dù một ly, thì không lái xe.
• Rượu ảnh hưởng đến khả năng phán đoán. Nhiều quyết định liều lĩnh khác xảy ra sau khi đã uống.

Biết điều này không phải để giảng cho người rủ nghe. Nó để chính mình vững: khi lý do đã rõ trong đầu, chữ "không" ra miệng dễ hơn.

Quyết định trước, không quyết định tại chỗ

Tại buổi tiệc, giữa tiếng nhạc, khi cả nhóm đang nhìn mình, não rất khó cân nhắc tỉnh táo. Vì vậy, quyết định tốt nhất nên được đưa ra trước khi đến: "Tối nay mình không uống. Mình về trước 10 giờ." Quyết định đã có sẵn, lúc bị rủ chỉ việc nhắc lại.

Nhà tâm lý học Peter Gollwitzer gọi kỹ thuật này là ý định thực hiện (implementation intention), dạng câu "Nếu... thì...": "Nếu ai đưa vape cho mình, mình sẽ nói 'thôi, mình không dùng' rồi đi lấy nước." Các nghiên cứu của ông và cộng sự cho thấy cách lập kế hoạch kiểu này giúp người ta làm đúng ý định của mình nhiều hơn so với chỉ đặt mục tiêu chung chung.

Các câu từ chối dùng được

Ba lưu ý về cách nói: nhìn vào người đối diện, giọng bình thường (không gay gắt, không xin lỗi rối rít), và không cần thắng cuộc tranh luận. Mục tiêu là giữ lựa chọn của mình, không phải thuyết phục cả nhóm.

Khi bị chế giễu: "nhát thế"

Câu khích "nhát thế" đánh vào đúng chỗ người ta muốn được xem là can đảm. Nhưng hãy nhìn kỹ: ai đang cần can đảm hơn? Người cầm vape lên vì sợ bị chê, hay người đặt nó xuống dù biết sẽ bị chê? Can đảm là hành động theo giá trị của mình khi có cái giá phải trả. Uống cho khỏi bị trêu là chọn đường dễ.

Có thể trả lời nhẹ nhàng: "Ừ, mình nhát vụ này." Rồi cười và đổi chủ đề. Đồng ý với lời khích thường làm nó mất tác dụng nhanh hơn là cãi lại.

Một người nói không, người khác dễ nói theo

Trong nhóm, thường có hơn một người không muốn dùng nhưng không ai dám nói trước. Khi một người lên tiếng, những người còn lại có "đồng minh" và dễ từ chối hơn. Nghĩa là chữ "không" của mình có thể giúp cả người khác. Đó là lý do việc từ chối không chỉ là chuyện cá nhân.

Dành cho cha mẹ

• Nói chuyện với con sớm, từ cuối tiểu học, trước khi con bị rủ.
• Diễn tập với con các câu từ chối ở bảng trên. Cho phép con "đổ tại bố mẹ".
• Thoả thuận một tin nhắn mật hiệu để con gọi bố mẹ đến đón mà không bị tra hỏi ngay.
• Làm gương: không ép rượu người khác, không uống rồi lái xe.
• Nếu con đã dùng và có dấu hiệu lệ thuộc (thèm, bứt rứt khi không dùng, giấu giếm, sa sút học tập), đưa con đến cơ sở y tế để được tư vấn. Nếu con có ý nghĩ làm hại bản thân, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.

Đọc thêm / làm tiếp

• Trang của Tổ chức Y tế Thế giới (who.int) về thuốc lá điện tử và rượu bia, có bản tóm tắt cho thanh thiếu niên.
• Văn bản Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia (2019) và Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (2012) trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ.
• Nghiên cứu tổng hợp của Peter Gollwitzer và Paschal Sheeran (2006) về "ý định thực hiện".
• Câu hỏi để tự hỏi trước buổi tiệc: "Tối nay mình sẽ làm gì nếu bị mời? Câu đầu tiên mình nói là gì?"