Nhận mình sai khó vì não người có xu hướng tự bảo vệ hình ảnh "mình là người tốt, người giỏi": khi việc mình làm mâu thuẫn với hình ảnh đó, ta tìm lý do để biện minh thay vì thừa nhận. Muốn dám nhận sai, cần tách "mình đã làm sai một việc" khỏi "mình là người tồi", rồi nói ra cụ thể, không kèm chữ "nhưng", và sửa được bao nhiêu sửa bấy nhiêu. Khổng Tử nói gọn: có lỗi mà không sửa, đó mới thật là lỗi.
Người xưa nói gì về nhận lỗi
Trong Luận ngữ, thiên Vệ Linh Công, Khổng Tử nói: 過而不改，是謂過矣 (Quá nhi bất cải, thị vị quá hĩ), nghĩa là có lỗi mà không sửa, ấy mới gọi là lỗi. Câu này lật ngược cách ta thường nghĩ: lỗi lầm không phải là điều đáng xấu hổ nhất; chối lỗi mới là.
Thiên Tử Trương ghi lời Tử Cống, học trò Khổng Tử: lỗi của người quân tử giống như nhật thực, nguyệt thực. Khi có lỗi, ai cũng thấy; khi sửa, ai cũng ngước nhìn. Hình ảnh này đẹp ở chỗ: người có vị trí càng cao, lỗi càng dễ thấy, nên càng không giấu được, và việc sửa lỗi càng được người ta kính trọng.
Tiếng Việt cũng có câu "Biết sai mà sửa là người khôn". Thế nhưng biết những câu này rất dễ; làm theo lại khó. Tâm lý học giải thích vì sao.
Bất hoà nhận thức: bộ máy tự biện minh
Năm 1957, Leon Festinger công bố lý thuyết bất hoà nhận thức (cognitive dissonance). Khi ta giữ hai ý nghĩ mâu thuẫn nhau, như "mình là người cẩn thận" và "mình vừa làm hỏng việc vì cẩu thả", ta thấy khó chịu. Để giảm khó chịu, con đường dễ nhất thường không phải là sửa hình ảnh bản thân, mà là sửa cách hiểu về sự việc: "Thật ra không phải lỗi mình", "Ai ở vị trí đó cũng vậy", "Chuyện nhỏ thôi".
Năm 2007, hai nhà tâm lý học Carol Tavris và Elliot Aronson viết cuốn Mistakes Were Made (But Not by Me), nghĩa là "Có sai sót đã xảy ra (nhưng không phải do tôi)". Tựa sách mượn một kiểu câu bị động mà các chính khách hay dùng để nhận lỗi mà không nhận ai làm. Hai tác giả mô tả hiện tượng "kim tự tháp lựa chọn": hai người bắt đầu gần như giống nhau, cùng đứng trước một quyết định nhỏ. Người chọn làm điều hơi sai rồi tự biện minh sẽ tiến thêm một bậc về phía sai; người chọn điều đúng tiến một bậc về phía ngược lại. Sau nhiều bậc, hai người đứng ở hai chân kim tự tháp, và ai cũng tin chắc mình đúng.
Điều đáng sợ: tự biện minh thường diễn ra mà ta không nhận ra. Ta không cảm thấy mình đang nói dối; ta thật sự tin vào lý do vừa nghĩ ra.
Ba rào cản khác
- Sợ mất mặt. Trong văn hoá coi trọng thể diện, nhận sai trước người khác có thể bị xem là yếu. Người ở vị trí cao càng sợ.
- Sợ hậu quả: bị phạt, bị trừ lương, bị kiện. Nỗi sợ này có thật và cần được tính đến, nhưng nó thường bị phóng đại.
- Thói quen từ nhỏ. Trẻ lớn lên trong môi trường phạt nặng học được rằng nhận lỗi là nguy hiểm. Bài về dạy con nói thật và nhận lỗi trong mục nuôi dưỡng can đảm bàn kỹ điều này.
Nhận lỗi có làm mọi thứ tệ hơn không
Nhiều người sợ rằng thừa nhận sai là tự đưa mình vào thế bị tấn công. Nhưng một số bằng chứng cho thấy điều ngược lại. Năm 2001, Hệ thống Y tế Đại học Michigan (Mỹ) áp dụng chương trình chủ động thông báo sai sót y khoa với bệnh nhân, xin lỗi và đề nghị bồi thường hợp lý khi bệnh viện có lỗi. Nghiên cứu của Allen Kachalia và cộng sự (2010, tạp chí Annals of Internal Medicine) so sánh trước và sau chương trình: số đơn kiện và chi phí pháp lý giảm, thời gian giải quyết vụ việc ngắn lại.
Kết quả này không có nghĩa là nhận lỗi luôn "có lợi". Nhưng nó cho thấy nỗi sợ "nhận lỗi là thua" thường không đúng như ta nghĩ. Điều người bị ảnh hưởng muốn nhiều khi chỉ là: được biết sự thật, được xin lỗi, và biết chuyện đó sẽ không lặp lại.
Bốn bước nhận sai cho tử tế
1. Nói cụ thể mình đã làm gì
"Tôi đã gửi nhầm bản dự thảo cũ cho khách hàng" rõ ràng hơn nhiều so với "Có chút nhầm lẫn trong quá trình gửi tài liệu". Câu bị động, câu chung chung là cách nhận lỗi mà không nhận.
2. Không kèm "nhưng"
"Tôi sai, nhưng anh cũng..." thì phần sau chữ "nhưng" xoá phần trước. Nếu có yếu tố khác góp phần, để sau, khi đã nhận phần của mình trọn vẹn.
3. Nói về hậu quả cho người khác
"Việc này làm anh phải gọi lại cho khách và giải thích." Cho thấy mình hiểu ảnh hưởng, không chỉ hiểu lỗi kỹ thuật.
4. Sửa và nói cách tránh lặp lại
"Tôi đã gửi lại bản đúng. Từ nay tôi sẽ kiểm tra tên tệp trước khi gửi." Đây là phần "cải" trong câu của Khổng Tử. Còn cách nói lời xin lỗi cho khéo thì có bài riêng ở các wiki khác trong hệ.
Bảng: nhận lỗi thật và nhận lỗi nửa vời
| Nhận lỗi nửa vời | Nhận lỗi thật |
|---|---|
| "Sai sót đã xảy ra." | "Tôi đã làm sai." |
| "Tôi xin lỗi nếu anh thấy khó chịu." | "Tôi xin lỗi vì đã nói nặng lời với anh." |
| "Tôi sai, nhưng do hôm đó quá bận." | "Tôi sai. Hôm đó tôi bận, nhưng đó không phải lý do." |
| "Ai cũng có lúc nhầm mà." | "Tôi nhầm, và việc đó làm chị mất thêm một buổi." |
| Im lặng sửa, mong không ai biết | Báo cho người bị ảnh hưởng, rồi sửa |
Tập dám nhận sai
- Bắt đầu với lỗi nhỏ. "Lúc nãy mình nói sai giờ hẹn, xin lỗi nhé." Mỗi lần nhận lỗi nhỏ là một lần tập cơ "nhận sai".
- Tách hành động khỏi bản thân. Tự nói: "Mình đã làm sai việc này" thay vì "Mình thật tệ". Nghiên cứu về cảm giác tội lỗi (guilt) và xấu hổ (shame) của June Tangney và cộng sự cho thấy người cảm thấy "mình đã làm điều xấu" dễ sửa sai hơn người cảm thấy "mình là người xấu"; cảm giác xấu hổ thường dẫn tới chối bỏ, đổ lỗi.
- Tìm một người tin cậy để kể. Nói to lỗi của mình với một người không phán xét giúp bớt sợ khi phải nói với người bị ảnh hưởng.
- Để ý câu bị động của chính mình. Mỗi khi nghe mình nói "đã xảy ra", hỏi: "Ai làm?"
Đọc thêm / làm tiếp
- "Mistakes Were Made (But Not by Me)" của Carol Tavris và Elliot Aronson (2007; bản bổ sung 2015).
- Luận ngữ, thiên Vệ Linh Công và thiên Tử Trương, bản dịch của Đoàn Trung Còn hoặc Nguyễn Hiến Lê.
- "A Theory of Cognitive Dissonance" của Leon Festinger (1957), cho người thích đọc gốc.
- Câu hỏi để tự hỏi tối nay: "Có lỗi nào gần đây mình vẫn đang giải thích bằng câu bị động không? Câu nói thật về nó là gì?"
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con người khó nhận mình sai?
Theo lý thuyết bất hoà nhận thức của Festinger, khi hành động mâu thuẫn với hình ảnh tốt về bản thân, ta thấy khó chịu và thường tự biện minh thay vì thừa nhận. Thêm vào đó là nỗi sợ mất mặt và sợ hậu quả.
"Quá nhi bất cải, thị vị quá hĩ" nghĩa là gì?
Đây là câu trong Luận ngữ, thiên Vệ Linh Công, nghĩa là có lỗi mà không sửa, ấy mới thật là lỗi. Câu này nhấn mạnh rằng việc chối và không sửa mới đáng trách hơn bản thân lỗi lầm.
Nhận lỗi đúng cách gồm những gì?
Nói cụ thể mình đã làm gì, không kèm chữ "nhưng", nói về hậu quả cho người khác, rồi sửa và cho biết cách tránh lặp lại.
Nhận lỗi có làm mình bị thiệt không?
Có thể có hậu quả, nhưng thường không lớn như ta sợ. Chương trình chủ động thông báo sai sót của Hệ thống Y tế Đại học Michigan cho thấy số đơn kiện và chi phí pháp lý giảm sau khi bệnh viện minh bạch và xin lỗi.
Xấu hổ và tội lỗi khác nhau thế nào khi mắc lỗi?
Tội lỗi là cảm giác "mình đã làm một điều xấu", thường thúc đẩy sửa sai. Xấu hổ là cảm giác "mình là người xấu", thường khiến người ta chối bỏ hoặc đổ lỗi.