Câm chọn lọc ở trẻ: ở nhà nói nhiều, đến trường im lặng

Câm chọn lọc (selective mutism) là khi trẻ nói chuyện bình thường, thậm chí nói nhiều, ở nhà với người thân, nhưng liên tục không nói được ở những nơi khác như trường lớp, kéo dài ít nhất một tháng (không tính tháng đầu mới đi học). Đây không phải là bướng, không phải "không thèm nói", mà là một dạng lo âu: trẻ bị "đông cứng" về lời nói khi ở trong hoàn cảnh làm mình căng thẳng. Câm chọn lọc khá hiếm, thường bắt đầu trước 5 tuổi, và đáp ứng tốt với trị liệu khi được phát hiện sớm — nên cha mẹ cần đưa con gặp chuyên gia thay vì chờ "lớn tự hết".

Câm chọn lọc trông như thế nào

Một ví dụ dựng ra để hình dung: bé sáu tuổi, ở nhà líu lo kể chuyện cả buổi tối, hát, cãi nhau với anh. Ở lớp, cô giáo nói suốt học kỳ chưa nghe bé nói một câu. Bé gật đầu, lắc đầu, chỉ tay, làm bài viết đầy đủ, chơi với bạn bằng cử chỉ. Khi cô hỏi, bé cứng người, nhìn xuống, mặt không biểu cảm. Ở siêu thị, khi cô bán hàng hỏi tên, bé nép sau mẹ. Nhưng vừa ra khỏi cửa, bé lại nói luôn miệng.

Những dấu hiệu hay gặp:

• Nói bình thường với một số người (thường là bố mẹ, anh chị em) ở một số nơi (thường là ở nhà).
• Không nói ở trường, với họ hàng ít gặp, với người lạ, có khi cả với ông bà nếu có người khác ở đó.
• Có thể dùng cử chỉ, gật lắc, viết, thì thầm với một bạn thân.
• Khi bị chờ đợi phải nói: cứng người, mặt "đơ", tránh nhìn, có khi đứng im không cử động.
• Kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng chứ không chỉ vài ngày đầu đi học.

Không phải bướng, cũng không phải chỉ nhút nhát

Người ngoài thường nghĩ trẻ "lì", "kiêu", "cố tình không nói". Thật ra, trẻ câm chọn lọc thường muốn nói mà không nói được. Trong bộ tiêu chí chẩn đoán DSM-5 (2013), câm chọn lọc được xếp vào nhóm rối loạn lo âu. Phần lớn trẻ câm chọn lọc cũng có lo âu xã hội rõ.

Theo tiêu chí chẩn đoán thường dùng

Các tiêu chí DSM-5 mô tả câm chọn lọc khi có đủ các điểm sau. Cha mẹ không dùng danh sách này để tự chẩn đoán, chỉ để hiểu vì sao chuyên gia sẽ hỏi những câu này:

• Trẻ liên tục không nói trong những tình huống xã hội cụ thể mà người ta chờ trẻ nói (như ở trường), dù vẫn nói ở những tình huống khác.
• Điều này cản trở việc học hoặc giao tiếp xã hội.
• Kéo dài ít nhất 1 tháng, không tính tháng đầu tiên đi học.
• Không phải do trẻ chưa biết hoặc chưa thạo ngôn ngữ đang được dùng ở đó.
• Không được giải thích rõ hơn bởi một rối loạn giao tiếp (như nói lắp) hay rối loạn phổ tự kỷ.

Điểm thứ tư rất quan trọng với gia đình chuyển vùng, chuyển nước, hoặc trẻ học ở trường dạy bằng ngôn ngữ khác: trẻ mới tiếp xúc ngôn ngữ mới thường có một "giai đoạn im lặng" kéo dài vài tháng, và đó là bình thường.

Vì sao trẻ bị câm chọn lọc

Chưa có một nguyên nhân duy nhất. Các nghiên cứu cho thấy thường có sự kết hợp:

• Tính khí rụt rè, dễ lo âu từ nhỏ; trong gia đình có người từng rất nhút nhát hoặc có lo âu.
• Hoàn cảnh mới gây căng thẳng: vào trường, chuyển nhà, chuyển ngôn ngữ.
• Vòng lặp né tránh: trẻ không nói → người lớn nói thay, hỏi câu có/không, đoán ý → trẻ không cần nói → im lặng thành thói quen, ngày càng khó phá.
• Đôi khi đi kèm khó khăn nhẹ về ngôn ngữ, phát âm, làm trẻ ngại nói hơn.

Câm chọn lọc không phải do cha mẹ làm sai một việc cụ thể nào, và trong phần lớn trường hợp không liên quan đến sang chấn. Tuy vậy, nếu trẻ đột ngột ngừng nói sau một thời gian nói bình thường ở trường, chuyên gia sẽ tìm hiểu kỹ xem có chuyện gì xảy ra.

Trị liệu thường gồm những gì

Câm chọn lọc đáp ứng tốt với các phương pháp hành vi và nhận thức – hành vi, nhất là khi bắt đầu sớm. Một số cách chuyên gia hay dùng:

• "Trượt vào" (sliding-in, stimulus fading): trẻ nói với bố mẹ trong lớp học vắng, rồi cô giáo đứng ở xa, rồi lại gần dần, rồi tham gia — từng bước nhỏ đến khi trẻ nói được với cô. Phương pháp này được Maggie Johnson và Alison Wintgens mô tả kỹ trong cuốn The Selective Mutism Resource Manual.
• Nặn dần (shaping): từ cử chỉ → âm thanh → một từ → câu ngắn → câu dài.
• Hướng dẫn cha mẹ và giáo viên cách đặt câu hỏi, cách khen, cách gỡ áp lực. Child Mind Institute (Mỹ) phát triển một chương trình dựa trên liệu pháp tương tác cha mẹ – con (PCIT) điều chỉnh cho câm chọn lọc.

Thuốc chỉ được bác sĩ chuyên khoa cân nhắc trong một số trường hợp sau khi khám kỹ; cha mẹ không tự dùng.

Việc làm được ngay

Gỡ áp lực

• Nói với cô giáo, họ hàng: "Cháu đang cần thời gian, mọi người đừng hỏi dồn hay bảo cháu nói nhé."
• Chấp nhận giao tiếp không lời: gật đầu, chỉ tay, viết, vẽ. Đó là cây cầu, không phải thất bại.
• Thay câu hỏi bằng lời bình: thay vì "Con đang vẽ gì thế?", nói "Con đang vẽ một cái nhà màu xanh." Lời bình không đòi trả lời.

Khi đã có chuyên gia hướng dẫn

• Dùng câu hỏi lựa chọn: "Con muốn bút đỏ hay bút xanh?" — dễ trả lời hơn câu mở, khó trả lời hơn câu có/không.
• Đợi khoảng năm giây sau khi hỏi, không trả lời thay.
• Khi con nói được: khen nhẹ, tự nhiên ("Cảm ơn con đã nói cho mẹ biết"), không reo hò ầm ĩ trước mặt người khác.

Câu nói mẫu

• Với con: "Mẹ biết có lúc lời nói như bị kẹt lại. Không sao cả. Mình sẽ tập từng chút."
• Với cô giáo: "Ở nhà cháu nói nhiều. Ở lớp cháu bị kẹt vì lo. Cô có thể chấp nhận cháu trả lời bằng cách viết hoặc chỉ tay trong thời gian này không ạ?"
• Với họ hàng: "Cháu đang được hướng dẫn tập nói ở chỗ đông. Anh chị cứ trò chuyện bình thường, đừng hỏi cháu trực tiếp nhé."

Những điều nên tránh

• Ép: "Nói đi! Nói một câu thôi cũng được!"
• Dụ bằng quà: "Nói với cô một câu là mẹ mua đồ chơi." Thường làm áp lực tăng lên.
• Phạt, mắng vì không nói.
• Gán nhãn trước mặt con: "Đứa này nó không nói đâu." Con nghe và thành đúng như vậy.
• Nói thay mọi lúc lâu dài — đỡ con trong lúc khó thì được, nhưng thành thói quen thì vòng lặp im lặng chặt hơn.
• Chờ lớn tự hết. Một số trẻ tự cải thiện, nhưng nhiều trẻ thì không; im lặng càng lâu càng khó phá.

Khi nào cần gặp chuyên gia

Nếu con không nói ở trường hoặc nơi ngoài nhà kéo dài hơn một tháng (không tính tháng đầu đi học), hãy đặt lịch khám, không chờ thêm:

1. Bác sĩ nhi: kiểm tra thính lực, sức khoẻ chung.
2. Đánh giá ngôn ngữ nếu nghi có khó khăn phát âm, hiểu lời.
3. Chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc khoa tâm lý / tâm thần nhi để đánh giá và trị liệu.

Nên phối hợp chặt với nhà trường — phần lớn quá trình tập nói diễn ra chính ở lớp học. Nếu con đột ngột ngừng nói sau một thời gian bình thường, kèm thay đổi tâm trạng, hãy tìm hiểu nhẹ nhàng; nghi con bị bạo lực, xâm hại, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.

Đọc thêm / làm tiếp

• Maggie Johnson và Alison Wintgens, The Selective Mutism Resource Manual — sách chuyên môn, có nhiều phần dùng được cho giáo viên và cha mẹ.
• Child Mind Institute (childmind.org) có loạt bài về câm chọn lọc dành cho cha mẹ và giáo viên.
• Selective Mutism Association (Mỹ) và SMIRA (Anh) là hai tổ chức chuyên về câm chọn lọc, có tài liệu miễn phí.
• Câu hỏi để nói chuyện với con (bằng giấy, bằng tranh nếu con chưa nói được): "Ở lớp, chỗ nào con thấy dễ chịu nhất? Ai làm con thấy yên tâm nhất?"