Bilbo Baggins là nhân vật chính của The Hobbit (J. R. R. Tolkien, 1937): một hobbit năm mươi tuổi thích ở nhà, sợ phiền phức, bị lôi vào chuyến đi tìm kho báu của mười ba người lùn mà lúc đầu chẳng ai tin cậu làm được gì. Bilbo được gọi là "người hùng bất đắc dĩ" vì cậu chưa bao giờ muốn làm anh hùng; cậu chỉ lần lượt làm những việc cần làm, mỗi lần một bước, cho tới khi trở thành người can đảm nhất đoàn. Truyện cho thấy can đảm có thể lớn dần trong một người bình thường.
Bilbo là ai lúc bắt đầu
The Hobbit, or There and Back Again in tháng 9 năm 1937 tại Anh. Tolkien, giáo sư ngôn ngữ học ở Oxford, viết truyện này trước hết để kể cho các con mình. Bản dịch tiếng Việt thường lấy tên Anh chàng Hobbit.
Ở đầu truyện, Bilbo sống trong một cái hang tiện nghi dưới đồi, thích ăn uống đúng bữa, hút tẩu, và coi phiêu lưu là thứ phiền toái khiến người ta trễ bữa tối. Tolkien kể rằng dòng họ Baggins nổi tiếng đáng kính vì không bao giờ làm gì bất ngờ. Nhưng mẹ Bilbo thuộc họ Took, một họ có tiếng hay phiêu lưu. Trong Bilbo có cả hai dòng máu, và cuốn sách là cuộc giằng co giữa chúng.
Phù thuỷ Gandalf đánh dấu cửa nhà Bilbo, và hôm sau mười ba người lùn do Thorin Oakenshield dẫn đầu kéo đến, ăn sạch tủ đồ ăn, hát về kho vàng của tổ tiên bị con rồng Smaug chiếm giữ trong Núi Cô Đơn. Họ cần một "kẻ trộm" cho đoàn, và Gandalf đã chọn Bilbo. Nghe tới chuyện bị rồng thiêu, Bilbo hét lên rồi lăn đùng ra sàn. Mấy người lùn nhìn nhau, nghi ngờ thấy rõ.
Những nấc thang can đảm của Bilbo
Cái hay của Tolkien là ông không cho Bilbo bỗng dưng gan dạ. Can đảm của cậu đi lên từng nấc, mỗi nấc từ một việc nhỏ.
| Chặng | Bilbo làm gì | Can đảm kiểu gì |
|---|---|---|
| Rời nhà | Chạy theo đoàn, quên cả khăn tay | Bước ra khỏi chỗ quen |
| Ba gã khổng lồ troll | Thử móc túi một gã, bị bắt | Vụng, có phần liều, nhưng dám làm phần việc được giao |
| Đường hầm dưới Núi Sương Mù | Lạc một mình trong tối, nhặt được chiếc nhẫn; có lúc thương hại mà tha cho Gollum | Giữ được tỉnh táo khi một mình; chọn lòng trắc ẩn |
| Rừng U Ám (Mirkwood) | Một mình giết con nhện khổng lồ, đặt tên thanh kiếm là Sting, rồi cứu các người lùn khỏi bầy nhện | Lần đầu tự chiến đấu; tự tin bắt đầu có |
| Cung điện vua Tiên | Tàng hình nhiều tuần, nghĩ kế cho các người lùn trốn trong thùng rượu thả sông | Kiên nhẫn, mưu trí |
| Đường hầm vào hang rồng | Một mình đi xuống, nghe tiếng rồng ngáy | Đối mặt nỗi sợ lớn nhất |
| Viên đá Arkenstone | Mang viên đá sang trao cho phe đối địch để đổi lấy hoà bình | Can đảm đạo đức |
Sau khi giết con nhện ở Rừng U Ám, Tolkien kể đại ý rằng việc tự mình hạ nó, một mình trong bóng tối, không có ai giúp, đã làm Bilbo thay đổi; cậu thấy mình như một người khác, bạo dạn hơn dù bụng vẫn đói. Đây là một quan sát tâm lý rất đúng: niềm tin vào bản thân thường đến sau một lần làm được, chứ không đến trước.
"Việc can đảm nhất cậu từng làm"
Đoạn được trích nhiều nhất về can đảm trong The Hobbit nằm ở chương 12. Bilbo được cử một mình theo đường hầm bí mật xuống hang rồng. Càng xuống, cậu càng nghe tiếng ngáy của Smaug và thấy ánh đỏ phía cuối. Cậu dừng lại. Tolkien viết rằng đi tiếp từ chỗ đó là việc can đảm nhất Bilbo từng làm; những chuyện kinh thiên động địa về sau chẳng là gì so với nó; cậu đã đánh trận thật sự của mình trong đường hầm, một mình, trước khi thấy mối nguy đang chờ.
Nhận xét ấy đáng suy nghĩ. Tolkien đặt khoảnh khắc can đảm nhất không phải lúc đối mặt rồng, mà lúc quyết định bước tiếp khi đang sợ và chưa ai nhìn thấy. Không có khán giả, không có chiến công để kể, chỉ có một người đứng trong bóng tối và chọn đi tiếp. Đó gần như là định nghĩa can đảm mà triết học và tâm lý học đều đồng ý: hành động bất chấp nỗi sợ, vì một mục đích mình đã nhận.
Viên đá Arkenstone: can đảm đi ngược phe mình
Ở phần cuối, kho vàng đã về tay người lùn, nhưng người hồ và người tiên kéo quân tới đòi phần. Thorin, mờ mắt vì vàng, quyết không chia một đồng, sẵn sàng đánh nhau. Bilbo biết Thorin quý viên đá Arkenstone hơn mọi thứ. Cậu lặng lẽ lấy viên đá, đêm đó lẻn ra trại đối phương, trao cho Bard và vua Tiên để họ có thứ thương lượng, tránh một cuộc chém giết vô nghĩa. Rồi cậu quay về với đoàn người lùn, dù biết Thorin sẽ nổi giận.
Đây là loại can đảm khó nhất trong truyện, khó hơn đánh nhện hay xuống hang rồng: dám làm điều mình tin là đúng dù đi ngược ý người mình trung thành, và dám quay về chịu hậu quả. Nếu đặt vào hệ thống của nhà tâm lý học, đây là can đảm đạo đức, khác với can đảm thể chất ở những chặng trước. Bilbo có đủ cả hai.
Cuối truyện, Thorin bị thương nặng sau trận chiến, gọi Bilbo tới để làm lành. Lời ông khi ấy được nhiều người nhớ: đại ý nếu nhiều người quý đồ ăn, tiếng cười và bài hát hơn vàng bạc tích trữ thì thế gian sẽ vui hơn. Lời ấy là sự thừa nhận rằng cái dũng nhỏ bé của Bilbo đúng hơn cái gan cố chấp của mình.
Vì sao trẻ và người lớn đều cần Bilbo
- Với trẻ nhút nhát: Bilbo cho thấy không cần sinh ra đã gan. Thích ở nhà, sợ chuyện lạ, ngại người đông, vẫn có thể làm việc can đảm, từng chút một.
- Với cha mẹ: Bilbo không bị ép thành dũng cảm bằng một cú sốc. Cậu được giao những việc vừa sức dần, có những lần thất bại (vụ móc túi troll) mà không bị gạt ra khỏi đoàn. Đó cũng là cách nuôi can đảm ở trẻ: bậc thang nhỏ, được phép vụng.
- Với người lớn: Tolkien nhắc rằng can đảm thật thường không có khán giả. Việc khó nhất là bước đầu tiên, làm một mình.
Đọc cùng con
Câu hỏi gợi ý
- "Lúc đầu các người lùn nghĩ gì về Bilbo? Về sau họ nghĩ gì?"
- "Việc nào của Bilbo con thấy can đảm nhất? Tolkien lại nói là đoạn đi trong đường hầm. Con có đồng ý không?"
- "Bilbo đưa viên đá cho người khác là phản bội bạn hay cứu bạn?"
- "Bilbo có lúc nào làm sai không? Có bị bỏ lại vì làm sai không?"
- "Có lúc nào con làm một việc khó mà không ai nhìn thấy không?"
Những điều nên tránh
- Đừng biến Bilbo thành thước đo: "Bilbo nhỏ hơn mà còn dám." Mỗi đứa trẻ có tốc độ riêng; so sánh làm trẻ xấu hổ.
- Đừng đọc lướt đoạn tha cho Gollum. Đó là chỗ duy nhất trong truyện Bilbo chọn không dùng sức dù có thể, và là cửa để nói về lòng trắc ẩn.
Đọc thêm / làm tiếp
- Đọc The Hobbit cùng con khoảng 9–12 tuổi; truyện dài nhưng chia chương rõ, hợp đọc mỗi tối. Trẻ nhỏ hơn có thể nghe bản kể lại có tranh.
- Bộ ba phim The Hobbit của Peter Jackson (2012–2014) thêm nhiều nhân vật và trận đánh không có trong sách, khá bạo lực với trẻ nhỏ. Nếu muốn hiểu Bilbo, sách vẫn là lựa chọn tốt hơn.
- Với học sinh: so Bilbo với Dế Mèn. Một người đi từ nhút nhát tới dũng, một người đi từ liều tới dũng. Cả hai đều cần một chuyến đi xa nhà để học.
- Hoạt động: cùng con vẽ "bản đồ chuyến đi của con" trong năm học, đánh dấu những chặng con đã vượt qua (lần đầu ngủ ở nhà ông bà, lần đầu đi cắm trại với lớp).
Câu hỏi thường gặp
Bilbo Baggins là ai?
Bilbo là một hobbit, nhân vật chính của tiểu thuyết The Hobbit do J. R. R. Tolkien xuất bản năm 1937. Cậu được phù thuỷ Gandalf chọn đi cùng mười ba người lùn đến Núi Cô Đơn để lấy lại kho vàng từ con rồng Smaug.
Vì sao gọi Bilbo là người hùng bất đắc dĩ?
Vì Bilbo không hề muốn phiêu lưu. Cậu thích ở nhà, sợ rắc rối, lúc đầu còn ngất xỉu khi nghe chuyện rồng. Nhưng qua từng chặng, cậu làm những việc can đảm nhất đoàn mà không bao giờ coi mình là anh hùng.
Việc can đảm nhất Bilbo làm là gì?
Theo chính Tolkien, đó là lúc Bilbo quyết định đi tiếp trong đường hầm tối xuống hang rồng khi đã nghe tiếng Smaug ngáy. Ông viết rằng cậu đánh trận thật sự của mình ở đó, một mình, trước khi thấy mối nguy.
Vì sao Bilbo đưa viên đá Arkenstone cho người khác?
Thorin không chịu chia vàng và sắp gây chiến với người hồ và người tiên. Bilbo trao viên đá Thorin quý nhất cho phe kia để họ có thứ thương lượng, mong tránh đổ máu. Đó là can đảm đạo đức: làm điều đúng dù đi ngược ý người mình trung thành.
The Hobbit hợp với trẻ mấy tuổi?
Sách hợp với trẻ khoảng 9–12 tuổi đọc cùng cha mẹ hoặc tự đọc. Trẻ nhỏ hơn có thể nghe bản kể lại có tranh. Bộ phim chuyển thể có nhiều cảnh chiến đấu, nên cân nhắc với trẻ nhỏ.