Mạnh Tử phân biệt hai loại dũng. Dũng của kẻ thất phu (thất phu chi dũng) là tuốt gươm, trừng mắt, chỉ địch được một người. Dũng lớn (đại dũng) là sức mạnh đến từ việc tự xét mình thấy ngay thẳng, như lời Tăng Tử: "Tự xét thấy mình đúng, thì dù nghìn vạn người, ta vẫn đi tới." Gốc của dũng lớn không ở cơ bắp mà ở lẽ phải trong lòng.
Mạnh Tử và vị vua "thích dũng"
Mạnh Tử (khoảng 372–289 trước Công nguyên) là nhà Nho quan trọng bậc nhất sau Khổng Tử. Sách Mạnh Tử ghi các cuộc đối đáp của ông với vua chúa thời Chiến Quốc. Ở thiên Lương Huệ vương hạ, Tề Tuyên vương thú nhận: "Quả nhân có tật, quả nhân thích dũng." Ý vua là: ta hiếu chiến, thích dùng sức, nên khó theo đạo nhân nghĩa ông giảng.
Mạnh Tử không chê vua thích dũng. Ông xin vua đừng thích cái dũng nhỏ. Rồi ông tả cái dũng nhỏ: tay vỗ chuôi gươm, mắt trừng trừng, nói "kẻ kia sao dám chống ta" — đó là dũng của kẻ thất phu, chỉ địch được một người. Ông xin vua làm cho cái dũng ấy lớn lên, và dẫn chuyện Văn vương, Vũ vương nhà Chu: một lần nổi giận mà làm yên dân cả thiên hạ. Dũng lớn của bậc làm vua, theo Mạnh Tử, là cơn giận trước bất công, dùng để che chở dân, không phải để hơn thua.
Cách Mạnh Tử khuyên vua đáng học: không dập tắt một nét tính cách, mà hướng nó tới chỗ đúng. Cha mẹ có đứa con hiếu thắng cũng có thể làm vậy: không bảo con "bỏ cái tính gan đi", mà giúp con dùng nó để bảo vệ bạn yếu hơn bằng cách an toàn, để nói thật khi khó.
Bắc Cung Ỷ, Mạnh Thi Xá và Tăng Tử: ba bậc nuôi dũng
Đoạn bàn về dũng sâu sắc nhất của Mạnh Tử nằm ở thiên Công Tôn Sửu thượng. Học trò Công Tôn Sửu hỏi về "bất động tâm" — giữ lòng không dao động. Mạnh Tử trả lời bằng cách so sánh ba cách nuôi dũng.
| Người | Cách nuôi dũng | Dựa vào đâu | Mạnh Tử đánh giá |
|---|---|---|---|
| Bắc Cung Ỷ | Da không nhăn, mắt không chớp; bị chạm một sợi lông coi như bị đánh giữa chợ; không chịu nhục từ kẻ áo vải cũng như từ vua nước lớn; bị chửi là đáp trả | Không bao giờ chịu thua người khác | Thấp nhất: dũng hướng ra ngoài, dựa vào thắng thua |
| Mạnh Thi Xá | Coi không thắng như thắng; nói "lường địch rồi mới tiến, tính thắng rồi mới đánh là kẻ sợ ba quân; ta đâu chắc thắng, chỉ là không sợ thôi" | Giữ khí, giữ lòng không sợ | Khá hơn: hướng vào trong, nhưng chỉ giữ khí |
| Tăng Tử | Tự xét mình không ngay thẳng thì dù kẻ áo vải cũng sợ; tự xét mình ngay thẳng thì dù nghìn vạn người cũng đi tới | Lẽ phải trong lòng | Cao nhất: "giữ chỗ cốt yếu" |
Câu của Tăng Tử, theo Mạnh Tử thuật lại là điều Tăng Tử nghe được về "đại dũng" từ Khổng Tử, nguyên văn: 自反而不縮，雖褐寬博，吾不惴焉；自反而縮，雖千萬人，吾往矣. Đọc âm: "Tự phản nhi bất súc, tuy hạt khoan bác, ngô bất truỵ yên; tự phản nhi súc, tuy thiên vạn nhân, ngô vãng hĩ."
Nửa đầu câu hay bị bỏ qua mà lại quan trọng: nếu tự xét thấy mình sai, thì dù đối diện một người áo vải tầm thường, ta cũng không khỏi run sợ. Dũng lớn không có nghĩa là luôn tự tin; nó có nghĩa là sức mạnh của ta tương xứng với lẽ phải ta đang giữ. Ai đang sai mà vẫn hùng hổ, đó là dũng của Bắc Cung Ỷ.
Hạo nhiên chi khí: nền của dũng lớn
Ngay sau đoạn trên, Mạnh Tử nói đến "khí hạo nhiên" — một thứ khí lớn lao, mạnh mẽ, được nuôi bằng sự ngay thẳng và tích luỹ việc nghĩa, không thể giành được bằng một lần làm việc nghĩa đột xuất. Ông kể chuyện người nước Tống sốt ruột thấy lúa lớn chậm, ra kéo cây lúa lên cho nhanh cao, về nhà khoe mệt vì giúp lúa lớn; con chạy ra xem thì lúa đã héo. Thành ngữ "bạt miêu trợ trưởng" (nhổ mạ giúp lớn) xuất phát từ đây.
Với chuyện can đảm, ngụ ngôn này nói đúng điều các nhà tâm lý trẻ em hôm nay cũng nói: lòng can đảm lớn lên từ từ, qua nhiều việc nhỏ đúng đắn. Ép trẻ "can đảm ngay" bằng cách đẩy con vào chỗ sợ nhất là kéo mạ lên cho nhanh lớn.
Những câu khác của Mạnh Tử về dũng
- "Khả dĩ tử, khả dĩ vô tử, tử thương dũng" (thiên Ly Lâu hạ): có thể chết, có thể không chết, mà chết thì làm hại cái dũng. Hy sinh không cần thiết không làm ai dũng hơn.
- Năm điều bất hiếu (cũng thiên Ly Lâu hạ), trong đó có "hiếu dũng đấu ngoan, dĩ nguy phụ mẫu": ham đánh nhau, hiếu thắng mà làm cha mẹ lâm nguy. Gan lì gây nguy cho người thân bị Mạnh Tử xếp vào hàng bất hiếu.
- "Phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất" (thiên Đằng Văn công hạ): giàu sang không làm mê muội, nghèo hèn không làm đổi chí, uy vũ không khuất phục được — đó mới gọi là bậc đại trượng phu. Đây là chân dung can đảm đạo đức của Nho gia.
Thất phu chi dũng trong đời sống hôm nay
Hơn hai nghìn năm sau, cái dũng thất phu vẫn quen mặt. Vài ví dụ dựng sẵn:
- Va quẹt xe nhẹ ngoài đường rồi lao vào xô xát vì "không chịu thua".
- Bình luận gay gắt dưới bài đăng của người lạ chỉ để thắng một cuộc cãi.
- Học sinh nhận lời thách đánh nhau sau giờ học để giữ thể diện với nhóm.
Cả ba có chung mẫu số với Bắc Cung Ỷ: dũng hướng ra ngoài, đo bằng thắng thua, không hỏi lẽ phải. Dũng lớn trong những tình huống ấy thường là: dừng xe, gọi bên thứ ba giải quyết; không trả lời; từ chối lời thách và báo thầy cô. Thoạt nhìn có vẻ "thua", nhưng theo Mạnh Tử, đó là người đã tự xét và biết mình đang đứng ở đâu.
Đọc thêm và làm tiếp
- Nguyên tác: sách Mạnh Tử, các thiên Lương Huệ vương hạ, Công Tôn Sửu thượng, Ly Lâu hạ, Đằng Văn công hạ. Bản dịch của Đoàn Trung Còn hoặc của Nguyễn Hiến Lê có chú thích dễ theo.
- Đọc so sánh: đặt ba bậc nuôi dũng cạnh "năm thứ giống can đảm" của Aristotle trong Đạo đức học Nicomachus: cả hai đều hạ thấp cái dũng do giận dữ, do sĩ diện.
- Câu hỏi để nói với con tuổi teen: "Nếu ai đó khiêu khích con, cách nào là dũng của Bắc Cung Ỷ, cách nào là dũng của Tăng Tử?"
- Ghi nhớ một câu: "Tự xét thấy mình đúng, dù nghìn vạn người, ta vẫn đi." Nhưng nhớ cả nửa trước: tự xét trước đã.
Câu hỏi thường gặp
Thất phu chi dũng là gì?
Là cái dũng của kẻ thất phu, chữ của Mạnh Tử trong thiên Lương Huệ vương hạ: tuốt gươm trừng mắt, hơn thua với từng người, chỉ địch được một người. Nó trái với đại dũng, là cái dũng dựa vào lẽ phải để bảo vệ người khác.
"Tuy thiên vạn nhân, ngô vãng hĩ" nghĩa là gì?
Nghĩa là "dù nghìn vạn người, ta vẫn đi tới", vế sau của câu Tăng Tử được Mạnh Tử dẫn ở thiên Công Tôn Sửu thượng. Điều kiện của nó là "tự phản nhi súc" — tự xét thấy mình ngay thẳng.
Bắc Cung Ỷ và Mạnh Thi Xá là ai?
Đó là hai người được Mạnh Tử nêu làm ví dụ về hai cách nuôi dũng. Bắc Cung Ỷ không chịu thua ai, còn Mạnh Thi Xá chỉ cốt giữ lòng không sợ; cả hai đều kém cách của Tăng Tử là dựa vào lẽ phải.
Đại trượng phu theo Mạnh Tử là người thế nào?
Là người "giàu sang không làm mê muội, nghèo hèn không làm đổi chí, uy vũ không khuất phục được", theo thiên Đằng Văn công hạ. Đây là hình mẫu can đảm đạo đức của Nho gia.
Bạt miêu trợ trưởng liên quan gì đến dũng?
Ngụ ngôn người nước Tống kéo mạ cho nhanh lớn nằm ngay sau đoạn Mạnh Tử bàn về dũng và khí hạo nhiên. Nó nhắc rằng sức mạnh tinh thần phải nuôi dần, ép nhanh thì hỏng — đúng với cả việc nuôi can đảm cho trẻ.