Kể chuyện trước giờ ngủ nuôi lòng can đảm khi cha mẹ chọn truyện có nhân vật thấy sợ mà vẫn làm điều đúng, kể bằng giọng ấm, kết thúc yên bình, và dừng lại hỏi con vài câu nhẹ nhàng. Truyện cho con một "buổi tập can đảm" an toàn: con sống trong nỗi sợ của nhân vật, thấy nhân vật vượt qua, rồi đi ngủ với cảm giác mình cũng có thể. Truyện ma, truyện có cảnh ghê rợn thì để ban ngày hoặc để khi con lớn.
Vì sao truyện là công cụ tốt để nuôi can đảm
Trẻ chưa thể nghe một bài giảng "can đảm là thấy sợ mà vẫn làm điều đúng" rồi hiểu ngay. Nhưng trẻ hiểu rất nhanh khi thấy một chú sẻ già lao xuống che cho con, một cô bé đi qua cơn bão tuyết để mang váy cho mẹ. Truyện biến một khái niệm trừu tượng thành hình ảnh, và hình ảnh ở lại lâu.
Truyện còn cho trẻ một khoảng cách an toàn. Con được sợ cùng nhân vật trong vòng tay bố mẹ, dưới ánh đèn ngủ, biết rằng kết thúc sẽ ổn. Đó là liều hồi hộp nhỏ nhất, dễ chịu nhất.
Năm 2014, Kang Lee và các cộng sự (Đại học Toronto) công bố trên tạp chí Psychological Science một thí nghiệm với trẻ 3–7 tuổi. Trẻ nghe các truyện ngụ ngôn khác nhau rồi được đặt vào tình huống có thể nói dối. Trẻ nghe truyện George Washington và cây anh đào, nơi việc nói thật được khen ngợi, nói thật nhiều hơn rõ rệt. Trẻ nghe truyện "cậu bé chăn cừu" và "Pinocchio", nơi nói dối bị trừng phạt, thì không nói thật nhiều hơn. Bài học cho cha mẹ: truyện tác động thật, và truyện cho thấy hành động tốt được đón nhận thường hiệu quả hơn truyện dọa hậu quả.
Chọn truyện thế nào
Bốn dấu hiệu của một truyện hợp
- Nhân vật thấy sợ. Truyện có nhân vật "không biết sợ là gì" ít giúp được con, vì con không thấy mình trong đó.
- Nhân vật làm một việc cụ thể dù sợ: hỏi, đi tiếp, đứng lên, nói thật.
- Can đảm có lý do: vì thương ai đó, vì điều đúng, không phải để khoe.
- Kết thúc yên lành, nhất là với trẻ dưới 6 tuổi trước giờ ngủ.
Một vài gợi ý theo tuổi
| Tuổi | Truyện, sách | Câu hỏi gợi ý |
|---|---|---|
| 3–5 | "Can't You Sleep, Little Bear?" của Martin Waddell và Barbara Firth (1988): gấu con sợ bóng tối, gấu bố mang đèn ra. | "Gấu con sợ gì? Gấu bố đã làm gì?" |
| 3–6 | "The Owl Who Was Afraid of the Dark" của Jill Tomlinson (1968): cú con sợ bóng tối, đi hỏi mọi người bóng tối là gì. | "Bạn cú đã hỏi những ai? Con nghĩ bóng tối giống cái gì?" |
| 4–7 | "Brave Irene" của William Steig (1986): cô bé mang váy qua bão tuyết. | "Irene có sợ không? Vì sao bạn ấy vẫn đi?" |
| 5–8 | Truyện Con sẻ của Turgenev (1878): sẻ già lao xuống che con trước con chó săn. | "Vì sao con sẻ nhỏ thế mà dám đứng trước con chó?" |
| 7–10 | Đoạn đầu Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài (1941): Dế Mèn trêu chị Cốc. | "Dế Mèn dũng cảm hay liều? Khác nhau chỗ nào?" |
| 8–12 | "Matilda" của Roald Dahl (1988), đọc dần từng chương. | "Matilda dám đứng lên vì ai? Bạn ấy có sợ không?" |
Các truyện kinh điển này được bàn kỹ hơn ở mục Truyện về lòng dũng cảm. Ở đây chỉ chú trọng cách dùng chúng vào giờ ngủ.
Kể sao cho truyện "ngấm"
Đọc theo kiểu trò chuyện
Nhà tâm lý học Grover Whitehurst và cộng sự (1988) mô tả cách đọc sách tranh gọi là "dialogic reading": thay vì đọc một mạch, cha mẹ dừng lại hỏi, để con kể tiếp, khen khi con nói. Cách này được nghiên cứu nhiều về phát triển ngôn ngữ, và nó cũng giúp con nghĩ về cảm xúc của nhân vật. Đừng hỏi như kiểm tra bài. Một hai câu mỗi lần là đủ.
Đọc lại nhiều lần
Trẻ nhỏ thích nghe đi nghe lại một truyện. Đó là điều tốt: mỗi lần nghe lại, con tập trung vào chi tiết khác, và con bắt đầu tự kể. Khi con tự kể được đoạn nhân vật vượt qua nỗi sợ, con đã "diễn tập" lòng can đảm trong đầu.
Kể chuyện chính con
Một cách nhiều gia đình thích: bịa một truyện có nhân vật giống con, ví dụ một chú dế nhỏ cũng sợ tiếng sấm, cũng ngại ngày đầu đến lớp. Để chú dế làm một bước nhỏ, giống như bước con sẽ phải làm ngày mai. Không cần hay, chỉ cần ấm và gần. Có thể kể tiếp mỗi tối như một truyện dài kỳ.
Kể chuyện có thật của gia đình
"Hồi bố bằng tuổi con, bố sợ nhất là..." Trẻ rất mê nghe chuyện bố mẹ hồi nhỏ. Chọn chuyện bố mẹ từng sợ mà vẫn làm một việc nhỏ. Kể đúng sự thật, không thêm thắt thành anh hùng.
Những truyện nên để dành
Một số truyện hay nhưng không hợp giờ ngủ với trẻ nhỏ, hoặc cần cha mẹ đọc trước:
- Truyện ma, truyện có quái vật dữ, truyện có cảnh bắt cóc, đánh nhau chi tiết.
- Truyện cổ tích bản gốc có chi tiết tàn nhẫn. Bản Grimm năm 1812 của "Hansel và Gretel" có phù thuỷ bị đẩy vào lò; với trẻ dưới 5–6 tuổi nên kể bản nhẹ hơn hoặc để ban ngày.
- Truyện mà nhân vật "dũng cảm" bằng cách làm điều nguy hiểm rồi được khen, như nhảy từ chỗ cao, chạy ra đường. Nếu đọc, dừng lại nói: "Chỗ này là liều đấy, không phải dũng."
- Video, phim hoạt hình có nhạc dồn dập, ánh sáng nhấp nháy ngay trước khi ngủ.
Lỡ truyện làm con sợ
Đôi khi một chi tiết nhỏ ám ảnh con mà cha mẹ không ngờ. Khi con nói "con sợ con sói trong truyện":
- Đừng nói "có gì đâu mà sợ". Nói: "Con sói trong truyện làm con sợ. Mẹ hiểu."
- Nhắc con truyện đã kết thúc thế nào, con sói đã đi đâu.
- Cho con tự đổi kết thúc: "Nếu con là tác giả, con sẽ cho con sói làm gì?"
- Ngồi với con đến khi con dịu, để đèn ngủ nếu con muốn.
Nếu ác mộng kéo dài nhiều tuần, làm con sợ đi ngủ, ảnh hưởng đến ăn ngủ và đi học, nên đưa con đi khám bác sĩ nhi hoặc gặp chuyên gia tâm lý.
Việc làm được ngay
- Tối nay chọn một truyện có nhân vật thấy sợ mà vẫn làm điều đúng. Đọc chậm, dừng lại hỏi một câu: "Lúc này bạn ấy cảm thấy thế nào?"
- Bắt đầu một truyện dài kỳ "chú dế nhỏ" với nỗi sợ giống con. Mỗi tối thêm một đoạn.
- Kể cho con một chuyện thật hồi nhỏ của bố hoặc mẹ: một lần sợ mà vẫn làm.
- Câu mẫu kết thúc giờ kể chuyện: "Bạn ấy sợ, nhưng bạn ấy vẫn làm. Ngày mai, khi con thấy hơi sợ, con có thể nhớ tới bạn ấy."
- Đặt một kệ sách nhỏ cạnh giường cho con tự chọn truyện tối nay.
Những điều nên tránh
- Biến giờ kể chuyện thành giờ giảng đạo đức dài.
- Hỏi dồn như kiểm tra bài, bắt con trả lời "đúng".
- So sánh: "Bạn trong truyện dũng cảm thế, sao con không được như vậy?"
- Kể chuyện ma để con nhanh ngủ hoặc "cho con quen".
- Thay giờ kể chuyện bằng video trên điện thoại trước khi ngủ.
Đọc thêm / làm tiếp
- "The Read-Aloud Handbook" của Jim Trelease, sách kinh điển về đọc to cho trẻ.
- Thư viện thiếu nhi ở thành phố, tỉnh mình: nhiều nơi có góc sách tranh và buổi kể chuyện cuối tuần.
- Tủ sách thiếu nhi của Nhà xuất bản Kim Đồng có nhiều bản Dế Mèn phiêu lưu ký phù hợp từng độ tuổi.
- Câu hỏi để nói chuyện với con: "Trong tất cả các truyện mình đã đọc, con thấy nhân vật nào can đảm nhất? Vì sao?"
Câu hỏi thường gặp
Nên kể truyện gì để dạy con dũng cảm?
Chọn truyện có nhân vật thấy sợ mà vẫn làm điều đúng, có lý do chính đáng và kết thúc yên lành. Ví dụ "Can't You Sleep, Little Bear?", "Brave Irene", truyện Con sẻ của Turgenev hoặc Dế Mèn phiêu lưu ký cho trẻ lớn hơn.
Có nên kể truyện ma cho trẻ trước khi ngủ?
Không nên với trẻ nhỏ. Trẻ dưới 6–7 tuổi chưa tách bạch tốt tưởng tượng và thật, truyện ma dễ thành nỗi sợ bóng tối và ác mộng. Để dành những truyện hồi hộp cho ban ngày và khi con lớn hơn.
Truyện có thật sự giúp trẻ thay đổi hành vi không?
Có bằng chứng. Nghiên cứu năm 2014 của Kang Lee và cộng sự cho thấy trẻ nghe truyện mà việc nói thật được khen ngợi nói thật nhiều hơn, còn truyện dọa hậu quả thì không có tác dụng tương tự.
Con sợ một chi tiết trong truyện thì làm sao?
Công nhận nỗi sợ của con, nhắc lại kết thúc yên lành, và cho con tự đổi kết thúc. Nếu ác mộng kéo dài nhiều tuần, nên đưa con đi khám bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý.
Có nên tự bịa truyện cho con không?
Rất nên. Truyện về một nhân vật giống con, có nỗi sợ giống con và làm một bước nhỏ giống con, giúp con tập trước trong đầu điều mình sẽ làm ngoài đời.