Cha mẹ hay lo thì con dễ sợ hơn, vì trẻ nhỏ đọc nét mặt và giọng nói của người lớn để biết một thứ là an toàn hay nguy hiểm. Nhưng đây không phải lời trách: tính lo một phần do bẩm sinh, và cha mẹ hoàn toàn có thể làm gương bình tĩnh mà không cần giả vờ không lo. Cách hiệu quả là nói ra nỗi lo của mình một cách bình thản, cho con thấy mình vẫn hành động, và bớt làm thay con mỗi khi con sợ.
Trẻ "đọc" nỗi sợ trên mặt cha mẹ
Năm 1985, James Sorce, Robert Emde, Joseph Campos và Mary Klinnert công bố một thí nghiệm nổi tiếng với trẻ một tuổi. Các bé bò trên một mặt bàn kính, giữa đường có một "vực" giả: phía dưới kính tụt xuống một khoảng, nhìn như sắp rơi, nhưng thật ra mặt kính vẫn liền, bé hoàn toàn an toàn. Mẹ đứng phía bên kia, được dặn làm một nét mặt nhất định.
Khi mẹ tươi cười, phần lớn các bé (khoảng ba phần tư) bò qua. Khi mẹ làm vẻ sợ hãi, không bé nào bò qua. Cùng một chỗ, cùng một độ "cao", chỉ khác nét mặt người mẹ. Các nhà tâm lý gọi hiện tượng này là tham chiếu xã hội: trẻ nhìn người lớn tin cậy để quyết định nên làm gì trước điều chưa rõ.
Một nghiên cứu khác của Friederike Gerull và Ronald Rapee (2002) cho trẻ khoảng 15–20 tháng tuổi xem đồ chơi hình rắn và nhện bằng cao su. Khi mẹ phản ứng ghê sợ với món đồ, các bé về sau tỏ ra sợ và né món đó nhiều hơn hẳn so với khi mẹ phản ứng vui vẻ. Trẻ không chỉ đọc nỗi sợ trong khoảnh khắc mà còn học và nhớ nó.
Lo âu truyền qua những đường nào
Nghiên cứu về gia đình cho thấy con của cha mẹ hay lo có khả năng lo âu cao hơn. Nguyên nhân là sự đan xen của nhiều thứ:
| Đường truyền | Ví dụ đời thường |
|---|---|
| Tính khí bẩm sinh | Một phần tính dễ lo là do di truyền. Cha mẹ không chọn được điều này, và con cũng không. |
| Làm mẫu | Mẹ giật mình hét lên mỗi khi thấy con gián; con học theo phản ứng y hệt. |
| Lời nói | "Đừng ra đó, ngã gãy chân bây giờ!" lặp lại hằng ngày khiến con thấy thế giới đầy nguy hiểm. |
| Làm thay, che chắn | Con ngại nói chuyện với cô giáo, mẹ nói hộ mãi. Con không có dịp tự làm và tự thấy mình làm được. |
Ba đường sau là những thứ cha mẹ thay đổi được. Và điều đáng mừng: các chương trình trị liệu cho trẻ lo âu có cha mẹ tham gia, như chương trình SPACE của Eli Lebowitz (Đại học Yale), cho thấy chỉ cần cha mẹ đổi cách phản ứng, nỗi lo của con đã có thể giảm, kể cả khi con không trực tiếp đi trị liệu.
Làm gương bình tĩnh không có nghĩa là giả vờ không lo
Nhiều cha mẹ hiểu sai rằng phải luôn tỏ ra cứng rắn, không được để con thấy mình sợ. Nhưng trẻ rất nhạy: con nhận ra mẹ đang căng dù mẹ cười. Khi lời nói và nét mặt không khớp, con càng bối rối.
Cách tốt hơn là nói ra, rồi vẫn làm. Ví dụ, tối mất điện, cả nhà ngồi trong bóng tối:
"Tối thui bố cũng hơi giật mình. Nhưng bố biết chỉ là mất điện thôi. Mình bật đèn pin lên, ngồi cạnh nhau đợi điện về nhé."
Câu này làm ba việc. Nó gọi tên cảm xúc ("hơi giật mình"), nên con thấy cảm giác của mình là bình thường. Nó cho con lý lẽ ("chỉ là mất điện"). Và nó cho con thấy hành động ("bật đèn pin, ngồi cạnh nhau"). Đó chính là can đảm ở dạng nhỏ nhất: thấy sợ, nghĩ, rồi làm.
Bớt "cứu" con một chút mỗi ngày
Khi con sợ, cha mẹ thương con nên sắp xếp mọi thứ để con khỏi phải đối mặt: luôn ngủ cùng vì con sợ tối, luôn trả lời thay khi có người hỏi chuyện con, luôn đi đường vòng tránh nhà có chó. Lebowitz gọi đó là sự thích nghi của gia đình (family accommodation). Ngắn hạn, con dễ chịu và cả nhà yên. Dài hạn, thông điệp con nhận được là: "Bố mẹ cũng nghĩ con không tự làm được."
Không cần bỏ hết ngay. Chọn một việc đang làm thay con, và giảm từng chút. Báo trước cho con, kèm một câu thể hiện niềm tin:
"Mẹ biết con lo khi phải tự trả lời cô. Mẹ tin con làm được, kể cả khi con nói nhỏ. Từ tuần này, mẹ sẽ đứng cạnh nhưng để con tự nói."
Công thức gồm hai vế: công nhận nỗi lo và tin con. Thiếu vế đầu, con thấy bị ép. Thiếu vế sau, con thấy bị bỏ rơi trong nỗi sợ.
Lo đúng chỗ, bình tĩnh đúng chỗ
Làm gương bình tĩnh không có nghĩa là thả lỏng mọi thứ. Có những nỗi lo chính đáng mà cha mẹ phải giữ: con chưa biết bơi thì không được xuống nước nếu không có người lớn biết bơi trong tầm tay; con không được vuốt chó lạ; nghe sấm thì vào nhà. Sự khác biệt nằm ở cách truyền đạt.
So sánh hai câu: "Đừng lại gần chó, nó cắn chết đấy!" và "Mình không vuốt chó lạ. Muốn chơi thì hỏi chủ trước, nếu chủ đồng ý, mình đứng yên cho nó ngửi tay đã." Câu đầu dạy nỗi sợ. Câu sau dạy quy tắc an toàn, giọng bình thường như dạy rửa tay. Trẻ cần quy tắc, không cần nỗi kinh hoàng.
Chăm sóc nỗi lo của chính mình
Không thể làm gương bình tĩnh nếu cha mẹ kiệt sức hoặc lo âu kéo dài. Vài điều cha mẹ có thể tự hỏi:
- Nỗi lo của mình có làm mình mất ngủ, khó tập trung làm việc, hay tim đập dồn nhiều lần trong tuần không?
- Mình có né nhiều việc thường ngày vì lo không?
- Mình có thấy khó chịu kéo dài mà không rõ lý do?
Nếu có, hãy nói với một người tin cậy và tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Chăm sóc mình không phải ích kỷ; đó là cách tốt nhất để giúp con. Nếu có lúc cha mẹ nghĩ tới việc làm hại bản thân, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, và nói ngay với một người thân.
Việc làm được ngay
- Tuần này, mỗi khi định nói "Cẩn thận!", thử đổi thành một câu chỉ dẫn cụ thể: "Bám tay vịn", "Nhìn chỗ đặt chân", "Đi chậm ở chỗ ướt".
- Kể cho con nghe một lần trong ngày mình hơi lo nhưng vẫn làm: "Hôm nay bố phải báo cáo trước cả phòng, bố hồi hộp lắm, nhưng bố vẫn nói."
- Chọn một việc đang làm thay con vì con sợ, và báo con biết mình sẽ giảm dần từ tuần này.
- Khi chính mình giật mình (thấy con gián, nghe tiếng nổ), hít một hơi và nói thành tiếng: "Mẹ giật mình thôi, không sao." Con sẽ học cả cách phục hồi.
- Câu mẫu khi con sợ: "Con thấy lo. Mẹ hiểu. Mẹ tin con xử lý được, và mẹ ở ngay đây."
Những điều nên tránh
- Liên tục hỏi "Con có sợ không? Có sao không?" trước mỗi việc mới. Câu hỏi gieo ý rằng có điều đáng sợ.
- Kể lể các tai nạn trên báo trước mặt con để "dạy".
- Giả vờ không sợ trong khi mặt căng thẳng.
- Trách mình "tại mẹ nên con mới nhát". Tự trách không giúp con; thay đổi một thói quen thì giúp được.
- Che chắn con khỏi mọi khó khăn nhỏ: con không bao giờ có dịp thấy mình vượt qua.
Đọc thêm / làm tiếp
- "Breaking Free of Child Anxiety and OCD" của Eli Lebowitz (2021), sách cho cha mẹ của chương trình SPACE.
- "Raising Your Spirited Child" của Mary Sheedy Kurcinka, hữu ích để hiểu tính khí bẩm sinh khác nhau giữa các trẻ.
- Sách tranh "The Koala Who Could" của Rachel Bright và Jim Field (2016): chú gấu túi ngại thay đổi. Đọc cùng con và kể một lần chính mình ngại thay đổi.
- Câu hỏi để nói chuyện với con: "Có khi nào con thấy bố mẹ lo không? Con nghĩ bố mẹ lo điều gì?" Câu trả lời của con thường làm người lớn bất ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ hay lo có làm con nhút nhát không?
Có ảnh hưởng, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Tính khí bẩm sinh của trẻ cũng đóng vai trò lớn. Phần cha mẹ thay đổi được là cách phản ứng, lời nói và mức độ làm thay con.
Có nên giấu nỗi sợ trước mặt con không?
Không cần giấu, và giấu thường không được vì trẻ rất nhạy. Tốt hơn là nói ra bình thản rồi vẫn hành động, để con thấy sợ là bình thường và người lớn xử lý nó thế nào.
Tham chiếu xã hội ở trẻ là gì?
Đó là việc trẻ nhìn nét mặt, giọng nói của người lớn tin cậy để quyết định cách phản ứng với điều lạ. Thí nghiệm "vực kính" năm 1985 cho thấy trẻ một tuổi không dám bò qua khi mẹ làm vẻ sợ.
Làm sao để vừa dạy con an toàn vừa không làm con sợ?
Dạy quy tắc an toàn bằng giọng bình thường, cụ thể, như dạy rửa tay: "Mình không vuốt chó lạ, hỏi chủ trước." Tránh những câu dọa như "nó cắn chết đấy" vì chúng dạy nỗi sợ chứ không dạy cách làm.
Khi nào cha mẹ nên đi gặp chuyên gia về nỗi lo của mình?
Khi nỗi lo làm mất ngủ, khó làm việc, tim đập dồn thường xuyên hoặc khiến mình né nhiều việc thường ngày trong nhiều tuần. Bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý có thể giúp, và điều đó cũng giúp cả con.