Khen lòng can đảm của con cho đúng là khen việc con đã làm dù đang sợ, nói cụ thể con đã làm gì, chứ không khen con "không biết sợ" hay "giỏi nhất". Câu như "Mẹ thấy tay con run mà con vẫn tự chào cô giáo" dạy con rằng sợ là chuyện bình thường và hành động mới là điều đáng kể. Câu "Con trai mà, có gì phải sợ" thì dạy con giấu nỗi sợ đi.
Vì sao lời khen lại quan trọng đến vậy
Với trẻ 3–12 tuổi, lời của cha mẹ là tấm gương để con tự nhìn mình. Con chưa tự đánh giá được việc vừa làm là khó hay dễ, đáng hay không đáng. Con nhìn vào nét mặt và nghe câu nói của người lớn để biết. Nên một câu khen không chỉ làm con vui. Nó cho con biết điều gì ở mình được coi trọng.
Nếu lần nào con dám làm gì đó, cha mẹ cũng khen "con giỏi quá", con học được rằng điều quan trọng là được khen giỏi. Lần sau gặp việc khó mà sợ làm không giỏi, con sẽ né. Nếu cha mẹ khen "con sợ mà vẫn thử", con học được rằng thử là điều đáng quý, kể cả khi kết quả chưa tốt.
Thí nghiệm khen trí thông minh và khen nỗ lực
Năm 1998, hai nhà tâm lý học Claudia Mueller và Carol Dweck công bố một loạt thí nghiệm với học sinh khoảng lớp năm ở Mỹ. Các em làm một bộ câu đố, rồi được khen theo hai kiểu: một nhóm nghe "Em thông minh thật", nhóm kia nghe "Em đã cố gắng nhiều". Sau đó các em được chọn bài tiếp theo và được cho làm một bộ đề khó hơn.
Nhóm được khen thông minh có xu hướng chọn bài dễ để giữ hình ảnh "thông minh", và sau khi gặp bài khó thì làm kém đi, ít muốn làm tiếp. Nhóm được khen nỗ lực chọn bài khó hơn để học thêm và giữ được sự hăng hái. Nghiên cứu này về học tập, không trực tiếp về can đảm. Nhưng bài học áp dụng được: khen phẩm chất cố định làm trẻ ngại thử; khen hành động làm trẻ dám thử. Can đảm, xét cho cùng, chính là dám thử khi chưa chắc thành công.
Ba thành phần của một lời khen can đảm tốt
Một lời khen can đảm dùng được thường có ba phần. Không cần đủ cả ba mọi lúc, nhưng càng đủ, con càng hiểu rõ.
- Gọi tên nỗi sợ: "Mẹ biết con hơi lo khi phải vào lớp mới." Con thấy nỗi sợ của mình được nhìn thấy, không bị chê.
- Tả đúng việc con làm: "...mà con vẫn tự đi vào, tự cất cặp." Càng cụ thể, con càng biết lần sau lặp lại điều gì.
- Nối với giá trị: "Đó là can đảm đấy." Từ "can đảm" gắn vào một việc thật, con hiểu từ này nghĩa là gì trong đời mình.
Ghép lại: "Con sợ con chó nhà bác Tư nên con đứng lại hỏi bác trước khi đi qua. Vừa sợ vừa biết hỏi, vậy là can đảm và khôn ngoan." Câu này dài hơn "giỏi quá", nhưng con mang được nó theo.
Bảng so sánh: câu nên nói và câu nên tránh
| Tình huống | Câu nên tránh | Câu nên dùng |
|---|---|---|
| Con tự gọi món ở quán lần đầu | "Giỏi quá, con là nhất!" | "Con hơi nói nhỏ nhưng con vẫn tự gọi được. Lần đầu khó nhất đấy." |
| Con đi khám, chịu ngồi yên cho bác sĩ xem họng | "Con trai thì không được khóc." | "Con sợ, con có khóc một chút, rồi con vẫn há miệng cho bác sĩ xem. Mẹ thấy hết." |
| Con thử bơi ở lớp học bơi, vẫn bám thành bể | "Sao bạn kia bơi được mà con chưa?" | "Hôm nay con dám thả một tay. Hôm qua con chưa làm thế." |
| Con nói thật đã làm vỡ cốc | "Lần sau cẩn thận vào." (bỏ qua việc con nói thật) | "Con nói thật dù biết mẹ có thể không vui. Cảm ơn con. Giờ mình dọn cùng nhau nhé." |
| Con không dám lên sân khấu dù đã tập | "Phí công tập, nhát thế." | "Hôm nay con chưa lên được. Con đã tập ba buổi, đó cũng là cố gắng. Lần sau mình thử đứng ở cánh gà trước nhé." |
Khen cả lúc con chưa làm được
Nhiều cha mẹ chỉ khen khi con "vượt qua". Nhưng can đảm thường đến từng mẩu nhỏ: hôm nay con đứng gần hơn hôm qua một chút, con nói được một từ thay vì im lặng, con nhìn vào nước mà không quay đi. Đó đều là bước tiến thật.
Khen những bước nhỏ không phải là hạ thấp tiêu chuẩn. Đó là nói đúng sự thật: con đã tiến lên. Đồng thời nó giữ cho con không nản. Một đứa trẻ chỉ được ghi nhận khi "xong hẳn" sẽ thấy mọi lần chưa xong là thất bại, và sớm bỏ cuộc.
Khi con chưa làm được, có thể nói: "Hôm nay con chưa sẵn sàng. Không sao. Con đã đến gần hơn lần trước." Câu này giữ cánh cửa mở cho lần sau, không đóng nó lại bằng một lời chê.
Không khen sự liều lĩnh
Đây là ranh giới quan trọng nhất. Có những việc trẻ làm trông như dũng cảm nhưng thật ra là liều: trèo lên lan can, nhảy từ chỗ cao xuống nền cứng, thò tay vào chỗ có điện, bơi ra chỗ sâu khi chưa biết bơi, làm theo một "thử thách" trên mạng. Nếu cha mẹ cười khen "gan thế", con học rằng gan là bất chấp nguy hiểm. Đó là bài học sai và có thể phải trả giá đắt.
Khi con làm điều liều, phản ứng đúng là bình tĩnh đưa con ra khỏi nguy hiểm trước, rồi nói rõ: "Đó không phải can đảm, đó là liều. Can đảm là khi mình biết việc đó an toàn hoặc đáng làm, mình đã nghĩ kỹ, rồi mới làm." Và tìm dịp khen ngược lại: "Lúc nãy bạn rủ con trèo lên tường mà con lắc đầu. Từ chối bạn cũng cần can đảm đấy."
Nói cách khác: hãy để con được khen nhiều nhất cho những lần dám nói không với điều nguy hiểm. Ở tuổi tiểu học, áp lực "không dám là nhát" rất mạnh. Một đứa trẻ được nhà công nhận việc từ chối là can đảm sẽ có điểm tựa khi đứng trước bạn bè.
Thưởng vật chất: dùng thế nào cho khỏi hỏng
Hình dán, ngôi sao, một buổi đi công viên có thể giúp trẻ nhỏ có động lực vượt một nỗi sợ cụ thể, nhất là khi đang đi từng bước trên "bậc thang can đảm". Nhưng nên giữ vài nguyên tắc:
- Thưởng cho việc thử, không thưởng cho kết quả hoàn hảo.
- Phần thưởng nhỏ và gắn với trải nghiệm (đọc thêm một truyện, được chọn món ăn tối) hơn là đồ chơi đắt tiền.
- Không biến thành bảng xếp hạng giữa anh chị em. Mỗi đứa trẻ có nỗi sợ riêng, nhịp riêng.
- Giảm dần phần thưởng khi việc đó đã thành quen, giữ lại lời ghi nhận.
Không cho điểm lòng can đảm của con, không nói "hôm nay con dũng cảm được 8 điểm". Can đảm không phải bài kiểm tra; con cần biết mình được yêu thương cả những hôm chưa dám.
Việc làm được ngay
- Tối nay, kể lại cho con nghe một việc con đã dám làm trong ngày, dù nhỏ: "Hôm nay mẹ thấy con tự hỏi cô bán hàng chỗ để giày. Con có nhớ không?"
- Tập thay câu "giỏi quá" bằng câu bắt đầu bằng "Mẹ thấy con..." hoặc "Bố để ý con...".
- Khi con kể đã từ chối bạn rủ làm điều nguy hiểm, dừng việc đang làm lại, nhìn con và nói: "Như thế là can đảm."
- Kể cho con một lần chính cha mẹ đã sợ mà vẫn làm: lần đầu đi phỏng vấn xin việc, lần đầu tập xe máy. Con cần biết người lớn cũng sợ.
- Câu mẫu khi con chưa làm được: "Hôm nay chưa được. Mình sẽ thử lại khi con sẵn sàng. Bố mẹ không vội."
Những điều nên tránh
- So sánh với anh chị em, bạn bè: "Em con còn không sợ."
- Gán nhãn, kể cả nhãn "tốt": "Con là đứa dũng cảm nhất nhà." Nhãn tạo áp lực phải giữ nhãn, và con sẽ giấu những lúc sợ.
- Khen bằng cách chê nỗi sợ: "Có thế mà cũng sợ, giờ hết sợ rồi nhé."
- Khen trước mặt người khác để "làm gương" cho đứa trẻ khác. Con dễ ngượng và đứa kia thấy bị chê.
- Kể chuyện con từng sợ cho người khác nghe như chuyện cười khi con đang đứng đó.
- Khen những hành vi liều vì thấy "có khí phách".
Đọc thêm / làm tiếp
- "How to Talk So Kids Will Listen & Listen So Kids Will Talk" của Adele Faber và Elaine Mazlish (1980), bản tiếng Việt thường có tên "Nói sao cho trẻ chịu nghe và nghe sao cho trẻ chịu nói". Có một chương riêng về khen mô tả.
- "Mindset" của Carol Dweck (2006), bản tiếng Việt "Tâm lý học thành công". Đọc phần viết cho cha mẹ và thầy cô.
- Sách tranh "Brave Irene" của William Steig (1986): cô bé đưa chiếc váy qua cơn bão tuyết cho mẹ. Đọc xong, hỏi con: "Irene có sợ không? Bạn ấy làm gì khi sợ?"
- Câu hỏi để nói chuyện với con trước giờ ngủ: "Hôm nay có lúc nào con thấy hơi sợ không? Lúc đó con đã làm gì?"
Câu hỏi thường gặp
Khen con dũng cảm có làm con chủ quan, liều lĩnh không?
Có thể, nếu khen kiểu "con không sợ gì cả" hoặc khen cả những việc nguy hiểm. Khen đúng cách thì ngược lại: con học rằng can đảm đi cùng suy nghĩ. Hãy khen nhiều cho những lần con dám từ chối điều nguy hiểm.
Nên khen lòng can đảm của con bao nhiêu là đủ?
Không có con số cố định. Quan trọng là khen thật và cụ thể, không khen theo thói quen. Một lời ghi nhận đúng lúc mỗi ngày có giá trị hơn mười lần nói "giỏi quá".
Con chưa làm được thì có nên khen không?
Nên ghi nhận bước tiến nhỏ và nỗ lực, không giả vờ là con đã làm được. Ví dụ: "Hôm nay con đứng gần hơn hôm qua." Như vậy vừa thật, vừa giữ động lực cho lần sau.
Có nên thưởng đồ chơi khi con vượt qua nỗi sợ?
Phần thưởng nhỏ có thể giúp trẻ nhỏ bắt đầu, nhưng nên thưởng cho việc thử chứ không chỉ kết quả, và giảm dần khi việc đã quen. Lời ghi nhận của cha mẹ nên là phần chính, giữ lâu dài.
Vì sao không nên nói "con trai thì không được sợ"?
Câu này dạy con rằng sợ là điều đáng xấu hổ, nên con giấu nỗi sợ thay vì học cách đối diện. Cả con trai lẫn con gái đều cần biết rằng sợ là bình thường, và can đảm là hành động khi đang sợ.