Giao việc khó vừa sức để con tự làm và lớn gan dần theo từng tuổi

Giao cho con việc khó vừa sức là cách bền nhất để con lớn gan: mỗi lần tự làm được một việc trước đây phải nhờ người lớn, con có thêm bằng chứng "mình làm được", và chính niềm tin ấy giúp con dám đối mặt nỗi sợ sau này. Bí quyết là chọn việc hơi khó hơn sức hiện tại một chút, an toàn với lứa tuổi, hướng dẫn rõ, rồi lùi lại để con tự làm, chấp nhận kết quả chưa hoàn hảo.

Can đảm lớn lên từ những việc nhỏ

Albert Bandura, nhà tâm lý học người Canada, năm 1977 đưa ra khái niệm self-efficacy, tạm dịch là niềm tin vào năng lực bản thân. Ông cho rằng nguồn mạnh nhất nuôi niềm tin này là trải nghiệm tự làm được (mastery experiences), mạnh hơn lời khen, mạnh hơn nhìn người khác làm. Một đứa trẻ được khen "con giỏi lắm" một trăm lần vẫn có thể thấy mình yếu. Một đứa trẻ tự đi mua được ổ bánh mì, tự gấp được quần áo, tự rót được cốc nước mà không đổ, thì biết mình có năng lực, vì con đã thấy tận mắt.

Niềm tin ấy không nằm riêng ở việc nhà. Khi con gặp một việc đáng sợ hơn, như ngày đầu vào lớp mới hay lần đầu nói trước lớp, con có sẵn một kho "mình từng làm được những việc khó". Can đảm không mọc ra từ hư không; nó lớn lên từ những lần con được tin giao việc.

"Vừa sức" nghĩa là gì

Nhà tâm lý học Lev Vygotsky (đầu thế kỷ 20) mô tả vùng phát triển gần: khoảng giữa những việc trẻ tự làm được và những việc trẻ chưa làm được kể cả khi có người giúp. Ở giữa là những việc trẻ làm được nếu có người hướng dẫn. Đó là nơi trẻ học nhanh nhất.

Áp dụng cho cha mẹ: việc quá dễ thì con chán, không thấy mình lớn. Việc quá khó thì con thất bại, thấy mình kém. Việc vừa sức là việc con làm được sau khi bố mẹ chỉ một hai lần, có lúc vụng, có lúc hỏng, nhưng dần dần thành thạo.

Một dấu hiệu dễ nhận: con hơi lưỡng lự, nói "con không biết làm", nhưng khi được chỉ thì mắt sáng lên muốn thử. Đó là đúng vùng.

Gợi ý việc theo độ tuổi

Bảng này là gợi ý chung, dựa trên hướng dẫn của nhiều tổ chức nuôi dạy trẻ. Mỗi trẻ một nhịp; quan sát con quan trọng hơn con số.

Với những việc liên quan đến đường phố, nước, bếp lửa và điện, nguyên tắc là người lớn quyết định mức an toàn, không phải con. Lớn gan không có nghĩa là để con đối mặt với nguy hiểm thật một mình.

Một ví dụ từ Nhật Bản

Ở Nhật có chương trình truyền hình "Hajimete no Otsukai" (tên tiếng Anh "Old Enough!"), phát từ năm 1991, ghi lại những đứa trẻ 2–5 tuổi lần đầu tự đi mua đồ. Chương trình nổi tiếng thế giới, nhưng cần hiểu đúng: phía sau luôn có đoàn làm phim và người lớn bí mật đi theo, và bối cảnh là khu dân cư Nhật Bản rất an toàn, ít xe. Bài học đáng lấy là tinh thần tin giao việc, không phải là để trẻ nhỏ một mình ra đường ở nơi giao thông đông đúc. Ở Việt Nam, phiên bản hợp lý là: con tự vào tiệm tạp hoá đầu hẻm, bố mẹ đứng ở cửa nhìn theo.

Ba bước giao việc

1. Làm mẫu, rồi làm cùng

Lần đầu, bố mẹ làm cho con xem, vừa làm vừa nói: "Mẹ gấp đôi áo, rồi gấp tay áo vào." Lần hai, làm cùng: con làm, bố mẹ đỡ. Lần ba, con làm, bố mẹ đứng xem.

2. Lùi lại, chịu được việc "chưa đẹp"

Đây là bước khó nhất với cha mẹ. Áo gấp lệch, rau rửa còn vài lá dập, nước chanh hơi ngọt. Đừng làm lại trước mặt con. Mỗi lần cha mẹ làm lại, con nghe thông điệp: "Con không đủ giỏi." Hãy để kết quả chưa hoàn hảo đứng đó. Nếu thật sự cần sửa, chỉ một điểm: "Lần sau con thử vuốt cho phẳng trước khi gấp nhé."

3. Ghi nhận công sức, không ghi nhận sự hoàn hảo

"Con tự gấp hết quần áo của con rồi đấy. Tháng trước con còn chưa biết gấp." Câu này nối việc hôm nay với sự lớn lên của con. Không cần thưởng vật chất; việc được tin tưởng đã là phần thưởng.

Khi con nói "con không làm được"

Câu này thường có nghĩa là "con sợ làm không được". Đừng vội làm thay, cũng đừng ép. Có thể:

• Chia nhỏ: "Mình làm phần đầu thôi, phần sau mẹ làm."
• Hỏi: "Con thấy chỗ nào khó nhất?" Thường chỉ một bước làm con ngại.
• Kể lại thành công cũ: "Hồi trước con cũng nói không đi được xe đạp, giờ con đi vòng sân rồi."
• Thêm chữ "chưa": "Con chưa làm được. Mình tập thêm."

Việc nhà và sự can đảm: mối nối cha mẹ hay bỏ qua

Nhiều gia đình ít giao việc nhà vì muốn con dành thời gian học, hoặc vì làm thay thì nhanh hơn. Nhưng mỗi việc làm thay là một lần con mất dịp thấy mình có năng lực. Một đứa trẻ lớn lên chưa từng tự hỏi người bán hàng, chưa từng tự sửa một lỗi nhỏ, chưa từng tự lo một việc, sẽ thấy mọi việc mới đều đáng sợ. Việc nhà là nơi tập can đảm ít rủi ro nhất và có ngay mỗi ngày.

Việc làm được ngay

• Chọn một việc con chưa tự làm mà gần làm được. Tuần này dạy con theo ba bước: làm mẫu, làm cùng, để con làm.
• Tập nhịn không làm lại việc con vừa làm trước mặt con.
• Câu mẫu khi giao việc: "Việc này hơi khó, mẹ nghĩ con làm được. Mẹ ở đây nếu con cần."
• Câu mẫu khi con làm xong: "Con tự làm hết đấy. Tháng trước con chưa làm được thế này."
• Lập một "bảng việc của con" bằng hình vẽ cho trẻ nhỏ, không dùng để chấm điểm mà để con tự đánh dấu việc đã làm.

Những điều nên tránh

• Giao việc vượt quá sức để "rèn": bắt trẻ nhỏ tự đi qua đường lớn, tự đun nước sôi.
• Làm lại việc con vừa làm, chê "làm thế này thì thôi để mẹ".
• So sánh: "Con nhà bác Hai tám tuổi đã nấu được cơm."
• Giao việc như hình phạt. Con sẽ ghét việc đó.
• Bỏ mặc con với việc mới mà không hướng dẫn.

Đọc thêm / làm tiếp

• "How to Raise an Adult" của Julie Lythcott-Haims (2015), cựu trưởng khoa sinh viên Đại học Stanford, về hậu quả của việc làm thay con.
• "The Gift of Failure" của Jessica Lahey (2015), về giá trị của việc để trẻ vấp ngã nhỏ.
• Sách tranh "The Most Magnificent Thing" của Ashley Spires (2014): cô bé làm hỏng nhiều lần một món đồ rồi mới làm được. Hỏi con: "Bạn ấy làm gì khi hỏng?"
• Câu hỏi để nói chuyện với con: "Con muốn được tự làm việc gì mà bố mẹ đang làm giúp?"