Dạy con từ chối thử thách nguy hiểm trên mạng: liều không phải dũng

Dạy con từ chối thử thách nguy hiểm trên mạng bắt đầu bằng một câu con cần nghe nhiều lần: "Liều không phải là dũng. Dám nói không mới là dũng." Cha mẹ nói chuyện sớm và bình tĩnh về các trào lưu nguy hiểm, dạy con ba câu hỏi để tự kiểm tra trước khi làm theo bất cứ điều gì thấy trên mạng, cho con sẵn vài câu từ chối, và hẹn với con một "mật hiệu" để gọi bố mẹ đến giúp mà không bị mất mặt.

Vì sao trẻ bị cuốn vào các thử thách

Trên các nền tảng video ngắn, "thử thách" (challenge) là một dạng nội dung rất phổ biến: ai đó làm một việc, quay lại, rủ người khác làm theo. Phần lớn là vô hại: nhảy theo nhạc, nấu một món, thử thách đọc sách. Nhưng xen giữa có những trào lưu gây thương tích thật, thậm chí chết người, và báo chí nhiều nước đã đưa tin về những trẻ bị thương nặng hay tử vong vì làm theo.

Một vài ví dụ đã được báo chí quốc tế và các cơ quan y tế cảnh báo: cắn viên giặt dạng túi (khoảng năm 2018), các thử thách nín thở hay tự làm nghẹt thở, các thử thách ngáng chân người đang nhảy cho ngã ngửa. Bài này không mô tả cách làm và cha mẹ cũng không cần mô tả cho con. Chỉ cần con biết có những thứ như vậy và biết nhận ra chúng.

Trẻ, đặc biệt tuổi 9–14, bị cuốn vào vì vài lý do rất bình thường của tuổi lớn:

• Muốn được bạn bè công nhận, muốn có lượt xem, lượt thích.
• Chưa đánh giá tốt hậu quả: phần não giúp cân nhắc rủi ro và kiềm chế còn phát triển đến khoảng giữa tuổi hai mươi.
• Nghĩ "chuyện xấu chỉ xảy ra với người khác".
• Bị khích: "Không dám à? Nhát thế." Câu này đánh đúng vào chỗ trẻ muốn chứng minh mình can đảm.

Chỗ cuối là lý do bài này nằm trong mục nuôi dưỡng can đảm. Các thử thách nguy hiểm mượn danh can đảm. Nếu con hiểu sai can đảm là "dám làm mọi thứ", con rất dễ bị khích. Nếu con hiểu can đảm là "dám làm điều đúng, kể cả khi bị chê", con có lá chắn.

Liều và dũng: nói cho con hiểu

Triết gia Aristotle, trong Đạo đức học Nicomachus, mô tả can đảm là điểm giữa hai thái cực: hèn nhát và liều lĩnh. Không cần giảng triết cho con, nhưng có thể nói gọn: "Sợ quá mà bỏ việc đúng là nhát. Không sợ gì cả mà làm việc nguy hiểm là liều. Dũng nằm ở giữa."

Ba câu hỏi trước khi làm theo bất cứ điều gì trên mạng

Dạy con một quy tắc ngắn để tự hỏi, dán lên bàn học hoặc màn hình máy tính:

1. Nếu sai thì sao? Có thể bị thương, bị bỏng, nghẹt thở, ngã không? Nếu câu trả lời là "có", dừng lại.
2. Bố mẹ có đồng ý không? Nếu con nghĩ phải giấu, đó là dấu hiệu nguy hiểm.
3. Ai được lợi? Người tung trào lưu được lượt xem. Con được gì? Con mất gì nếu không may?

Có thể gói thành câu dễ nhớ cho trẻ nhỏ hơn: "Đau được không? Bố mẹ biết không? Ai được lợi?"

Cho con sẵn lời từ chối

Trong lúc bị rủ, trẻ thường không nghĩ ra câu gì để nói. Tập trước ở nhà giúp con có sẵn "kịch bản". Một vài câu con có thể dùng:

• "Không, mình không làm cái đó."
• "Thôi, mình không muốn vào viện."
• "Bố mẹ mình kiểm tra điện thoại, mình không quay đâu." (Cho phép con "đổ tại" bố mẹ.)
• "Cái đó nguy hiểm thật, có người chết rồi đấy."
• Và đơn giản nhất: lặp lại "không" rồi đổi chủ đề, hoặc rời đi.

Hãy diễn thử với con: bố mẹ đóng vai bạn rủ, con tập nói không. Đổi vai: con làm bạn rủ, bố mẹ từ chối. Có thể làm nhẹ nhàng, có chút đùa, để con không thấy bị giảng.

Mật hiệu "X"

Năm 2017, một người cha ở Mỹ là Bert Fulks chia sẻ "kế hoạch X" và nó lan rộng: khi con ở chỗ nào thấy không ổn, con chỉ cần nhắn một chữ "X" cho bố mẹ. Bố mẹ gọi lại, nói nhà có việc gấp, rồi đến đón. Con có lối thoát mà không mất mặt với bạn. Điều kiện quan trọng là bố mẹ không tra hỏi ngay, không mắng; con chủ động kể khi sẵn sàng. Mỗi gia đình có thể chọn mật hiệu riêng.

Nói chuyện với con: khi nào, nói thế nào

• Sớm hơn cha mẹ nghĩ. Nhiều trẻ tiểu học đã xem video ngắn qua điện thoại người lớn hay của bạn. Bắt đầu từ khi con bắt đầu xem.
• Bình tĩnh, không dọa. Nếu cha mẹ hoảng, con sẽ giấu lần sau.
• Hỏi trước, nói sau: "Ở lớp con có ai nói về thử thách nào trên mạng không? Con thấy thế nào?"
• Không lan truyền tin đồn. Có những "thử thách" đáng sợ hoá ra là tin đồn thổi phồng (như một trào lưu đầu năm 2019 được nhiều nơi xác nhận phần lớn là tin đồn). Chia sẻ hoảng loạn đôi khi làm trẻ tò mò tìm xem. Hãy nói chung về cách nhận ra nguy hiểm thay vì kể chi tiết từng trào lưu.

Về tuổi: nhiều mạng xã hội lớn yêu cầu người dùng từ 13 tuổi trở lên mới được lập tài khoản. Với trẻ nhỏ hơn, nên dùng tài khoản dành cho trẻ hoặc dùng cùng cha mẹ, đặt máy ở phòng chung, và bật các chế độ kiểm soát của phụ huynh.

Khi con đã làm theo, hoặc bị ép làm

• Nếu con bị thương, khó thở, ngất, nôn: gọi 115 hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất ngay.
• Nếu con bị người khác ép, đe doạ, quay video để bắt nạt, hoặc bị dụ dỗ, xâm hại: gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
• Nếu con có ý nghĩ làm hại bản thân: gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, ở bên con, và tìm gặp chuyên gia tâm lý.
• Khi con kể đã lỡ làm theo: cảm ơn con đã kể trước, rồi mới nói chuyện. Con cần biết kể với bố mẹ là an toàn.

Việc làm được ngay

• Tối nay hỏi con: "Con có biết thử thách nào trên mạng mà con thấy kỳ kỳ không?" Lắng nghe, không phán ngay.
• Viết ba câu hỏi "Đau được không? Bố mẹ biết không? Ai được lợi?" lên một tờ giấy nhỏ dán gần chỗ con dùng máy.
• Diễn thử năm phút: một người rủ, một người từ chối. Đổi vai.
• Thoả thuận mật hiệu "X" với con, và hứa sẽ đến đón không tra hỏi ngay.
• Câu mẫu khen khi con kể đã từ chối: "Bạn bè chê mà con vẫn nói không. Đó là can đảm thật sự."

Những điều nên tránh

• Mô tả chi tiết cách làm một thử thách nguy hiểm cho con nghe.
• Gửi hàng loạt tin cảnh báo đáng sợ vào nhóm phụ huynh mà chưa kiểm chứng.
• Tịch thu điện thoại ngay khi con kể chuyện. Con sẽ không kể nữa.
• Cười hoặc khen "gan" khi thấy video ai đó làm điều nguy hiểm.
• Thách con "có dám không" ở bất cứ việc gì, kể cả đùa.

Đọc thêm / làm tiếp

• Các trang Common Sense Media (commonsensemedia.org) và HealthyChildren.org có bài cập nhật về thử thách mạng và cách nói chuyện với con.
• Sách "The Anxious Generation" của Jonathan Haidt (2024), về ảnh hưởng của điện thoại thông minh tới tuổi thơ (cha mẹ nên đọc với góc nhìn phản biện).
• Sách tranh "The Recess Queen" của Alexis O'Neill (2002), về cô bé hay áp đặt cả sân chơi, để mở chuyện với trẻ nhỏ về việc bị bạn ép làm theo.
• Câu hỏi để nói chuyện với con: "Nếu một bạn nói con nhát vì không làm theo, con sẽ nói gì?"