Muốn con dám nói thật và nhận lỗi, cha mẹ cần làm cho việc nói thật trở nên an toàn hơn việc nói dối: đón lời thú nhận bằng sự bình tĩnh và lời cảm ơn, tách việc "con đã nói thật" khỏi việc "con đã làm sai", rồi cùng con sửa hậu quả. Nghiên cứu cho thấy trẻ sống trong môi trường phạt nặng nói dối nhiều hơn và giỏi nói dối hơn, chứ không thật thà hơn. Nói thật khi biết mình có thể bị trách là một dạng can đảm sớm nhất mà trẻ học được ở nhà.
Vì sao nói thật cần can đảm
Với người lớn, làm vỡ cái cốc là chuyện nhỏ. Với đứa trẻ năm tuổi, đó là khoảnh khắc lớn: con nhìn mảnh vỡ, nghe tiếng bước chân mẹ, và trong đầu có hai lựa chọn. Nói "con làm vỡ" thì có thể bị mắng. Nói "con mèo làm" thì có thể thoát. Chọn nói thật nghĩa là chọn đối mặt với điều mình sợ. Đó chính là can đảm, ở cỡ vừa với một đứa trẻ.
Nói dối ở trẻ nhỏ là bình thường về mặt phát triển. Các nghiên cứu của Kang Lee, Victoria Talwar và nhiều người khác cho thấy khoảng 2–3 tuổi trẻ bắt đầu nói dối, và tỉ lệ tăng dần theo tuổi mầm non, gắn với việc trẻ bắt đầu hiểu người khác có suy nghĩ khác mình. Lần đầu con nói dối không có nghĩa con "hư"; nó có nghĩa là con đang lớn. Câu hỏi là: gia đình dạy con điều gì từ những lần đó.
Phạt nặng làm trẻ nói dối nhiều hơn
Năm 2011, Victoria Talwar và Kang Lee công bố trên tạp chí Child Development một nghiên cứu so sánh trẻ ở hai trường tại Tây Phi. Một trường dùng hình phạt nặng (đánh, mắng trước lớp) cho cả lỗi nhỏ; trường kia dùng cách nhắc nhở, nói chuyện. Trẻ được đặt vào một tình huống có thể nói dối để che một lỗi nhỏ.
Kết quả: trẻ ở trường phạt nặng nói dối nhiều hơn, và đáng lo hơn, giỏi giữ lời nói dối nhất quán hơn. Môi trường sợ hãi không dạy trẻ thật thà; nó dạy trẻ trở thành người nói dối khéo.
Một nghiên cứu khác của Talwar và cộng sự (2015) cho thấy khi người lớn nói với trẻ rằng nói thật sẽ làm họ vui, trẻ dễ thú nhận hơn so với khi chỉ được nhắc rằng nói dối là sai. Trẻ cần một lý do tích cực để chọn sự thật, không chỉ một lời cấm.
Và như đã nói ở bài về kể chuyện, thí nghiệm năm 2014 của Kang Lee cho thấy truyện khen người nói thật (George Washington và cây anh đào) giúp trẻ nói thật nhiều hơn, còn truyện dọa hậu quả (cậu bé chăn cừu) thì không.
Bốn bước khi con thú nhận
1. Giữ bình tĩnh trong mười giây đầu
Phản ứng đầu tiên của cha mẹ quyết định lần sau con có nói thật nữa không. Hít một hơi trước khi nói. Nếu đang quá giận, có thể nói: "Mẹ đang bực, mẹ cần một phút. Lát nữa mình nói chuyện."
2. Cảm ơn việc nói thật, tách riêng khỏi lỗi
"Cảm ơn con đã nói thật. Mẹ biết nói ra không dễ."
Câu này nói trước, nói riêng. Không nối liền với "nhưng mà...".
3. Nói về lỗi, không nói về con người
"Cái cốc vỡ rồi" thay vì "Con hậu đậu quá". "Con đã lấy kẹo mà chưa hỏi" thay vì "Con tham ăn". Trẻ cần biết mình đã làm một việc sai, không phải mình là đứa trẻ xấu.
4. Cùng con sửa
Dọn mảnh vỡ cùng nhau (người lớn nhặt mảnh sắc, con lau nước). Trả lại đồ đã lấy. Xin lỗi bạn đã làm đau. Sửa hậu quả là phần "hệ quả" có ý nghĩa nhất, vì nó dạy trách nhiệm chứ không dạy sợ.
Bảng so sánh phản ứng
| Tình huống | Phản ứng làm con sợ nói thật | Phản ứng làm con dám nói thật |
|---|---|---|
| Con nói đã làm mất bút của bạn | "Mất bút nữa à? Lần nào cũng thế!" | "Cảm ơn con đã kể. Mình nghĩ cách đền bạn nhé, con muốn mua bút mới hay đưa bạn bút của con?" |
| Con nhận đã nói dối là làm xong bài tập | "Con dám lừa mẹ à? Nhịn cơm tối nay." | "Con nói thật ra, mẹ quý điều đó. Giờ mình làm bài, mẹ ngồi cạnh." |
| Con thú nhận đã đánh em | Đánh lại con "cho biết đau" | "Con nói thật. Em đang đau. Mình cùng xem em thế nào, rồi con xin lỗi em." |
| Cô giáo báo con quay cóp, con thừa nhận | "Nhục mặt bố mẹ!" | "Con nhận là con sai. Bố cảm ơn con đã không chối. Mình nói chuyện xem vì sao con làm thế." |
Đừng gài bẫy con
Một thói quen phổ biến: cha mẹ đã biết rõ con làm gì, nhưng vẫn hỏi "Ai làm vỡ cái này?" để xem con có nói thật không. Đó là cái bẫy. Con đứng trước câu hỏi với nỗi sợ, và nhiều trẻ sẽ chối. Rồi cha mẹ có thêm lỗi "nói dối" để phạt.
Khi đã biết, hãy nói thẳng: "Mẹ thấy cái cốc vỡ, mẹ biết con đang chơi ở đây. Mình cùng dọn nhé, rồi con kể mẹ nghe chuyện gì xảy ra." Không có bẫy, con không phải chọn giữa sự thật và an toàn.
Có cần hệ quả không?
Có, nhưng hệ quả nên liên quan, tương xứng và nhằm sửa sai, không nhằm làm con sợ. Làm mất đồ của bạn thì góp tiền tiết kiệm đền. Làm bẩn tường thì cùng lau. Nói dối về bài tập thì tuần này làm bài ở phòng khách. Không đánh, không làm con nhục trước người khác, không bỏ đói.
Một mẹo nhiều gia đình dùng: khi con tự thú nhận, hệ quả nhẹ hơn so với khi bị phát hiện. Nói trước với con quy tắc này. Con có lý do rõ ràng để chọn nói thật.
Cha mẹ làm gương
Trẻ để ý từng lần cha mẹ "nói dối vô hại": bảo con nói với người gọi điện là mẹ không có nhà, khai sai tuổi con để được vé rẻ, hứa "mai mua" rồi quên. Mỗi lần như thế con học rằng nói dối là bình thường khi tiện. Cha mẹ cũng cần dám nhận lỗi trước con. Chủ đề này có bài riêng trong mục Can đảm đạo đức: cha mẹ dám xin lỗi con.
Việc làm được ngay
- Nói với con một quy tắc mới, rõ ràng: "Nếu con tự nói thật, bố mẹ sẽ không mắng. Mình chỉ cùng nhau sửa."
- Lần tới con thú nhận, nói câu "Cảm ơn con đã nói thật" trước bất cứ điều gì khác.
- Khi đã biết con làm gì, đừng hỏi "Ai làm?". Nói thẳng điều mình thấy rồi mời con cùng sửa.
- Kể cho con một lần chính mình từng nói thật dù sợ bị trách, và chuyện gì đã xảy ra.
- Câu mẫu khi đang quá giận: "Mẹ đang bực. Mẹ cần một phút. Mẹ vẫn thương con."
Những điều nên tránh
- Phạt nặng hơn vì con "dám" thú nhận.
- Đánh đòn, bắt quỳ, mắng trước mặt người khác.
- Gán nhãn "đồ nói dối", "đứa hư".
- Nhắc đi nhắc lại lỗi cũ nhiều ngày sau khi đã sửa xong.
- Bắt con nói dối giúp người lớn ("bảo là mẹ không có nhà").
Đọc thêm / làm tiếp
- Bài viết và bài nói của Kang Lee (Đại học Toronto) về trẻ em và nói dối; ông có một bài TED nổi tiếng năm 2016 về chủ đề này.
- "Nói sao cho trẻ chịu nghe và nghe sao cho trẻ chịu nói" của Adele Faber và Elaine Mazlish, chương về thay thế hình phạt.
- Sách tranh "The Empty Pot" của Demi (1990): cậu bé Ping mang chậu đất trống đến trước nhà vua vì không gian dối. Hỏi con: "Ping có sợ không? Vì sao bạn ấy vẫn mang chậu trống đến?"
- Câu hỏi để nói chuyện với con: "Có lần nào con muốn nói thật mà sợ không? Điều gì làm con sợ?"
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi bắt đầu biết nói dối?
Nhiều trẻ bắt đầu nói dối từ khoảng 2–3 tuổi, và tăng dần ở tuổi mầm non. Đây là dấu hiệu bình thường cho thấy trẻ đã hiểu người khác có suy nghĩ khác mình, không có nghĩa trẻ hư.
Phạt nặng có làm con bớt nói dối không?
Nghiên cứu của Talwar và Lee năm 2011 cho thấy ngược lại: trẻ ở môi trường phạt nặng nói dối nhiều hơn và giỏi giữ lời nói dối hơn. Môi trường an toàn mới khuyến khích trẻ nói thật.
Con thú nhận lỗi thì có nên phạt không?
Nên có hệ quả nhưng nhằm sửa sai, liên quan và nhẹ hơn so với khi bị phát hiện. Luôn cảm ơn con đã nói thật trước, rồi cùng con sửa hậu quả.
Vì sao không nên hỏi "ai làm" khi đã biết con làm?
Câu hỏi đó là cái bẫy: con đứng trước nỗi sợ và dễ chối, rồi có thêm lỗi nói dối. Nói thẳng điều mình thấy và mời con cùng sửa giúp con không phải chọn giữa sự thật và an toàn.
Làm sao để con dám nhận lỗi ở trường?
Con dám nhận lỗi ở trường khi ở nhà việc nhận lỗi được đón nhận bình tĩnh. Khi cô giáo báo, hãy cảm ơn con vì không chối, rồi tìm hiểu nguyên nhân và cùng con sửa.