Người lớn ngại nhờ giúp đỡ vì sợ làm phiền, sợ bị coi là yếu kém, sợ mang ơn, và vì đánh giá quá thấp khả năng người khác sẵn lòng giúp. Nghiên cứu cho thấy ta thường nghĩ phải hỏi gấp đôi số người thật sự cần để được giúp. Dám nhờ là chấp nhận lộ ra rằng mình không tự lo được hết; nhờ cụ thể, nhờ đúng người, và cho người kia quyền từ chối là cách làm việc đó dễ hơn.
Ta đoán sai về lòng tốt của người khác
Năm 2008, Francis Flynn và Vanessa Lake (Đại học Columbia và Stanford) công bố một loạt thí nghiệm trên Journal of Personality and Social Psychology với tên gọi khá thẳng: "If you need help, just ask" (Cần giúp thì cứ hỏi). Người tham gia phải nhờ người lạ những việc như điền một bản khảo sát, cho mượn điện thoại, dẫn đường. Trước khi bắt đầu, họ đoán sẽ phải hỏi bao nhiêu người mới đủ số người đồng ý.
Kết quả lặp lại qua nhiều thí nghiệm: người tham gia đánh giá thấp khoảng một nửa số người đồng ý giúp. Họ nghĩ phải hỏi khoảng gấp đôi số người thật sự cần. Lý do theo các tác giả: người nhờ chỉ nghĩ đến chi phí của người kia khi đồng ý (mất thời gian, công sức), mà quên mất chi phí của việc từ chối (thấy ngại, thấy mình không tốt khi nói không với người đang cần).
Nói cách khác, nỗi sợ "người ta sẽ từ chối" phần lớn là phóng đại.
Bốn rào cản trong đầu
| Rào cản | Câu trong đầu | Sự thật thường gặp |
|---|---|---|
| Sợ làm phiền | "Ai cũng bận, mình không nên làm phiền." | Nhiều người thấy vui khi được nhờ việc vừa sức; được nhờ là được tin. |
| Sợ bị coi là yếu | "Người ta sẽ nghĩ mình không làm nổi." | Nhờ đúng việc, đúng lúc thường được xem là biết việc. |
| Sợ mang ơn | "Nhờ rồi lại phải trả." | Quan hệ có qua có lại là quan hệ bền; không ai sống mà không nợ ai. |
| Sợ bị từ chối | "Lỡ người ta nói không thì ngượng lắm." | Tỉ lệ đồng ý thường cao hơn ta đoán nhiều. |
Tâm lý "sĩ diện" và "cả nể" của người Việt làm các rào cản này dày thêm. Ta có thể giúp người khác nhiệt tình, nhưng đến lượt mình thì cắn răng chịu. Nghiên cứu của Michael Addis và James Mahalik (2003) về đàn ông và việc tìm trợ giúp cho thấy chuẩn mực "đàn ông phải tự lo" khiến nam giới đặc biệt ít tìm đến giúp đỡ, kể cả giúp đỡ y tế, tâm lý.
Hiệu ứng Benjamin Franklin
Trong tự truyện của mình, Benjamin Franklin kể lại chuyện ông muốn cải thiện quan hệ với một nhà lập pháp đang có ác cảm với mình. Thay vì nịnh, Franklin gửi thư hỏi mượn một cuốn sách hiếm mà người kia có. Người ấy cho mượn, Franklin trả lại kèm lời cảm ơn, và theo lời kể của ông, từ đó hai người thân thiện hơn, thành bạn đến cuối đời.
Franklin rút ra câu: người đã từng giúp bạn một lần sẵn lòng giúp bạn lần nữa hơn là người bạn đã giúp họ. Hiện tượng này sau được các nhà tâm lý học thử nghiệm và gọi là "hiệu ứng Benjamin Franklin". Không nên coi đây là mẹo lấy lòng, nhưng nó gợi một điều đáng nghĩ: được nhờ có thể làm người ta gắn bó hơn, chứ không chỉ làm họ mệt.
Cách nhờ cho dễ nhận lời
Nhờ cụ thể
"Có gì giúp mình với nhé" khó nhận lời vì người kia không biết mình sẽ phải làm gì. "Chiều thứ Bảy bạn đón giúp con mình ở trường lúc 5 giờ được không?" thì người kia biết ngay mình có làm được không.
Nói lý do
Một lý do ngắn giúp người kia hiểu và cảm thông: "Mình phải đưa mẹ đi khám đột xuất."
Nhờ đúng người
Nhờ người có khả năng giúp việc đó. Nhờ một người bạn giỏi kế toán xem giúp tờ khai thuế hợp lý hơn nhờ người không quen con số.
Cho quyền từ chối
"Nếu bạn bận thì cứ nói, mình tìm cách khác." Câu này giảm áp lực cho người kia và giảm nỗi sợ bị từ chối cho chính mình.
Báo lại kết quả và cảm ơn
Wayne Baker, giáo sư Đại học Michigan, trong cuốn All You Have to Do Is Ask (2020), nhấn mạnh rằng người giúp muốn biết sự giúp đỡ của mình có tác dụng. Một tin nhắn "Nhờ bạn mà con mình kịp đi học thêm, cảm ơn nhiều" làm lần sau người ta càng sẵn lòng.
Những lúc rất cần nhờ mà hay ngại nhất
- Sức khoẻ tinh thần. Buồn kéo dài, mất ngủ nhiều tuần, không còn hứng thú với điều từng thích: đây là lúc nên nói với một người tin cậy và tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, và nói ngay với một người tin cậy.
- Chăm người ốm, chăm con nhỏ. Người chăm sóc thường kiệt sức vì nghĩ "việc của mình, mình phải gánh". Chia một buổi trong tuần cho người thân có thể đổi được rất nhiều.
- Tiền bạc. Khó khăn tài chính là chủ đề ngại nhất. Nhờ tư vấn sớm (ngân hàng, người có chuyên môn) thường tốt hơn tự xoay xở đến khi quá muộn, và an toàn hơn nhiều so với vay nóng.
- Công việc mới. Người mới thường không dám nhờ vì sợ bị đánh giá. Ba tháng đầu là lúc nhờ được chấp nhận nhất.
- Trẻ em bị bắt nạt, bị xâm hại. Dạy con rằng nhờ người lớn giúp không phải mách lẻo. Trường hợp trẻ bị bạo lực, xâm hại, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Nhờ giúp đỡ cũng là làm gương
Khi cha mẹ, thầy cô, người lãnh đạo nhóm thoải mái nói "Chỗ này tôi cần giúp", người xung quanh học được rằng nhờ giúp là bình thường. Trẻ thấy cha mẹ gọi điện nhờ hàng xóm trông nhà, nhờ đồng nghiệp chỉ cách làm, sẽ dễ nhờ thầy cô giảng lại bài, dễ nói với bố mẹ khi gặp chuyện ở trường.
Đọc thêm / làm tiếp
- "All You Have to Do Is Ask" của Wayne Baker (2020).
- Bài báo gốc của Francis Flynn và Vanessa Lake (2008), "If You Need Help, Just Ask".
- Tự truyện của Benjamin Franklin, đoạn ông kể chuyện mượn sách.
- Câu hỏi để tự hỏi: "Có việc gì mình đang gánh một mình mà chỉ cần một tin nhắn là có người giúp? Người đó là ai?"
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người lớn ngại nhờ giúp đỡ?
Vì sợ làm phiền, sợ bị coi là yếu kém, sợ mang ơn và sợ bị từ chối. Nghiên cứu của Flynn và Lake năm 2008 cho thấy ta còn đánh giá thấp khoảng một nửa số người sẵn lòng giúp mình.
Làm sao để nhờ người khác giúp mà không ngại?
Nhờ cụ thể, nói lý do ngắn, chọn đúng người có khả năng, cho họ quyền từ chối, rồi báo lại kết quả và cảm ơn. Cách nhờ rõ ràng giúp cả hai bên dễ chịu hơn.
Hiệu ứng Benjamin Franklin là gì?
Là hiện tượng người từng giúp bạn một lần sẵn lòng giúp bạn lần nữa và có thiện cảm hơn với bạn. Franklin kể ông làm thân với một người có ác cảm với mình bằng cách hỏi mượn một cuốn sách.
Đàn ông có ít nhờ giúp đỡ hơn phụ nữ không?
Nhiều nghiên cứu, trong đó có công trình của Addis và Mahalik năm 2003, cho thấy nam giới thường ít tìm trợ giúp hơn, kể cả về sức khoẻ, một phần do chuẩn mực "đàn ông phải tự lo".
Khi nào nhất định phải tìm người giúp?
Khi buồn kéo dài, mất ngủ nhiều tuần hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, khi kiệt sức vì chăm người ốm, khi khó khăn tài chính nghiêm trọng, và khi trẻ bị bắt nạt, xâm hại. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.