Cho trẻ chơi có chút mạo hiểm mà vẫn an toàn: risky play vừa sức

Cho trẻ chơi có chút mạo hiểm mà vẫn an toàn là để con leo, trèo, giữ thăng bằng, chạy nhanh, khám phá ở mức vừa sức, có người lớn ở gần, có mặt đất mềm, tăng dần từng nấc. Các nhà nghiên cứu gọi đây là "risky play" và cho rằng nó giúp trẻ tự đánh giá rủi ro, quen với cảm giác hồi hộp và lớn gan dần. Ranh giới then chốt: rủi ro mà con nhìn thấy và tự cân nhắc được thì có ích; mối nguy ẩn mà con không thể biết thì phải loại bỏ.

Risky play là gì

Nhà nghiên cứu người Na Uy Ellen Beate Hansen Sandseter quan sát trẻ mầm non chơi ngoài trời và mô tả "risky play" là những cuộc chơi đầy hồi hộp, có khả năng bị thương nhẹ, nơi trẻ thử giới hạn của mình. Bà xếp chúng thành sáu nhóm: chơi ở độ cao, chơi với tốc độ, dùng dụng cụ có thể gây đau, chơi gần những thứ có thể nguy hiểm (nước, lửa), chơi vật lộn đùa giỡn, và đi khám phá xa người lớn một chút.

Năm 2011, Sandseter và Leif Edward Ottesen Kennair đưa ra giả thuyết rằng kiểu chơi này có tác dụng "chống sợ": khi trẻ tự đưa mình vào cảm giác hồi hộp ở liều nhỏ và thấy mình vẫn ổn, nỗi sợ quá mức với độ cao, tốc độ hay sự xa cách được giảm dần một cách tự nhiên. Đây là một giả thuyết có nhiều quan sát ủng hộ, nhưng vẫn đang được nghiên cứu thêm, chưa phải kết luận chắc chắn.

Ở Việt Nam, cha mẹ thường biết điều này theo kiểu dân gian: "Không ngã thì không biết đi". Vấn đề là ranh giới giữa ngã trên bãi cỏ và ngã từ ban công rất xa nhau, và chỉ người lớn mới vạch được ranh giới ấy.

Rủi ro khác mối nguy

Các tổ chức an toàn sân chơi ở Anh và nhiều nước phân biệt hai khái niệm, rất có ích cho cha mẹ:

Nói gọn: giữ lại rủi ro, loại bỏ mối nguy. Một cầu trượt hơi cao ở công viên có thảm cao su là rủi ro có ích. Một lan can tầng ba là mối nguy, không có "luyện gan" nào ở đó.

Những gì KHÔNG phải risky play

Đây là phần quan trọng nhất của bài. Những việc sau là liều, không phải dũng, và không bao giờ là chỗ để trẻ tập can đảm:

• Leo ban công, cửa sổ, mái nhà, lan can, cầu thang không tay vịn, tường rào.
• Chơi gần sông, ao, hồ, kênh mương, bể nước không rào, hoặc xuống nước khi không có người lớn biết bơi trong tầm tay.
• Chơi với lửa, ổ điện, dây điện, bình ga.
• Chạy, đạp xe ra lòng đường có xe cộ.
• Làm theo các "thử thách" trên mạng, nhảy từ chỗ cao xuống nền cứng, nhảy cầu, đu bám xe.
• Chơi ở công trường, gần máy móc, hố sâu.

Trẻ cần nghe điều này rõ ràng từ cha mẹ, bằng giọng bình thường, không dọa: "Leo cây thấp ở công viên thì được. Ban công thì không bao giờ. Ở đó không phải chỗ để thử."

Mức thử thách theo độ tuổi (gợi ý chung)

Mỗi trẻ phát triển một nhịp. Bảng dưới chỉ là gợi ý; quan sát con quan trọng hơn con số.

Với nước, quy tắc không đổi theo tuổi: chỉ chơi dưới nước ở nơi có cứu hộ hoặc lớp có huấn luyện viên, và luôn có người lớn biết bơi trông sát, trong tầm tay với trẻ nhỏ. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp đuối nước là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em trên thế giới. Không có "risky play" nào với nước sâu.

Cha mẹ đứng ở đâu: gần mà không chắn đường

Nhiều cha mẹ hét "Cẩn thận!" liên tục khi con leo. Câu này không cho con thông tin gì, chỉ cho con biết bố mẹ đang lo. Thử thay bằng câu giúp con tự đánh giá:

• "Con thấy chỗ đặt chân chắc chưa?"
• "Bám bằng cả hai tay nhé."
• "Con định xuống bằng đường nào?"
• "Chỗ này hơi trơn, con thử bước chậm xem."
• "Con thấy có cành cây nào lung lay không?"

Một nguyên tắc nhiều giáo viên mầm non ở Bắc Âu dùng: không nhấc con lên chỗ mà con không tự lên được. Nếu con tự trèo lên được, thường con cũng có sức và kỹ năng để tự xuống. Nếu bố mẹ bế lên, con đứng ở chỗ vượt quá khả năng của mình mà không biết cách xuống.

Đứng gần cũng có nghĩa là sẵn sàng nói "không" khi cần: đất ướt, con đang mệt, cành cây yếu, trời nổi dông. Biết dừng là một phần của can đảm, và con học điều đó từ việc thấy người lớn dừng đúng lúc.

Lợi ích mà cha mẹ thấy được

• Tự đánh giá rủi ro: con học nhìn, thử, rút chân lại khi chỗ đó không chắc.
• Chịu được hồi hộp: tim đập nhanh khi leo lên cao một chút, rồi xuống an toàn, giúp con quen cảm giác "sợ mà vẫn ổn".
• Thể lực và khéo léo: sức tay, thăng bằng, phối hợp.
• Tự tin thật: niềm tin "mình làm được" sinh ra từ việc con tự làm, không phải từ lời khen.

Việc làm được ngay

• Cuối tuần này đưa con ra một công viên có sân chơi nền cỏ hoặc thảm cao su. Ngồi ở ghế gần, để con tự chọn chỗ leo.
• Đi một vòng kiểm tra trước: ốc vít, mép sắc, nền cứng, rác, vũng nước. Loại bỏ mối nguy trước khi con chơi.
• Tập thay "Cẩn thận!" bằng một câu chỉ dẫn cụ thể trong danh sách trên.
• Nói rõ với con danh sách "không bao giờ": ban công, cửa sổ, mái nhà, lan can, sông ao, ổ điện, bình ga.
• Khi con tự dừng vì thấy không chắc, khen ngay: "Con thấy không chắc nên con dừng. Thế là khôn ngoan."

Những điều nên tránh

• Bế con lên chỗ cao mà con chưa tự lên được.
• Thách con "có dám không" trước mặt bạn bè.
• Để con chơi ngoài trời khi có dông sét; nghe tiếng sấm là vào nhà.
• Coi việc con leo được cao hơn bạn là thành tích để khoe.
• Bỏ đi chỗ khác hoặc mải điện thoại khi con đang leo trèo.

Đọc thêm / làm tiếp

• "Balanced and Barefoot" của Angela Hanscom (2016), nhà trị liệu vận động viết về giá trị chơi ngoài trời.
• "Free Range Kids" của Lenore Skenazy (2009), cách nhìn khác về sự tự lập của trẻ (nên đọc có chọn lọc, đặt vào bối cảnh giao thông Việt Nam).
• Bài tổng hợp của Ellen Sandseter và Leif Kennair (2011) trên tạp chí Evolutionary Psychology về tác dụng của risky play.
• Câu hỏi để nói chuyện với con sau buổi chơi: "Hôm nay chỗ nào con thấy hơi sợ? Con đã làm gì ở chỗ đó?"