Cha mẹ dám xin lỗi con: bài học can đảm tại nhà và cách nói cho đúng

Cha mẹ dám xin lỗi con khi đã quát mắng quá tay, hứa rồi quên, hay trách oan con là đang dạy con bài học can đảm đạo đức rõ nhất: người lớn cũng sai, và người tử tế thì nhận sai rồi sửa. Xin lỗi không làm mất uy của cha mẹ; nó sửa lại sợi dây gắn bó vừa bị căng, và cho con một mẫu hình để chính con biết cách nhận lỗi. Một lời xin lỗi tốt nói cụ thể việc mình đã làm, không đổ cho con, và nói mình sẽ làm khác thế nào.

Vì sao cha mẹ Việt ngại xin lỗi con

Nhiều người lớn lên với câu "cá không ăn muối cá ươn, con cãi cha mẹ trăm đường con hư", với nếp nghĩ cha mẹ là bề trên, lời cha mẹ là đúng. Trong khuôn khổ đó, xin lỗi con nghe như đảo ngược trật tự. Những nỗi lo thường gặp:

• "Xin lỗi thì con sẽ coi thường mình."
• "Xin lỗi là con được nước, lần sau lại hư."
• "Mình mắng vì con sai trước, sao phải xin lỗi."
• "Bố mẹ mình chưa bao giờ xin lỗi mình, mình vẫn lớn lên bình thường."

Cả bốn nỗi lo đều dễ hiểu. Và cả bốn đều nhầm lẫn giữa xin lỗi về cách mình phản ứng với rút lại quy tắc. Cha mẹ có thể giữ nguyên quy tắc ("không được đánh em") mà vẫn xin lỗi vì đã quát con quá to khi nhắc quy tắc đó.

Đứt và nối: điều nghiên cứu nói

Từ thập niên 1970, nhà tâm lý học Edward Tronick nghiên cứu tương tác giữa mẹ và trẻ sơ sinh, nổi tiếng với thí nghiệm "khuôn mặt lạnh" (still face): khi mẹ đột ngột giữ mặt không biểu cảm, em bé nhanh chóng cố gắng gây chú ý, rồi bối rối, rồi rút lui. Khi mẹ trở lại tương tác bình thường, em bé hồi phục.

Từ những quan sát như vậy, Tronick và cộng sự chỉ ra một điều an ủi cho mọi cha mẹ: trong tương tác bình thường, mẹ và bé lệch nhịp rất thường xuyên; con số hay được trích là chỉ khoảng một phần ba thời gian hai bên thật sự khớp nhau. Điều làm nên một mối quan hệ an toàn không phải là không bao giờ lệch, mà là lệch rồi được nối lại. Mỗi lần nối lại, em bé học rằng khó chịu thì sẽ qua, và người mình thương sẽ quay lại.

Nhà tâm thần học Daniel Siegel, trong cuốn Parenting from the Inside Out viết cùng Mary Hartzell (2003), dùng hai chữ "đứt" (rupture) và "nối" (repair) cho mọi lứa tuổi. Cha mẹ nào cũng sẽ có lúc mất bình tĩnh. Việc cần làm là nối lại, và lời xin lỗi thường là sợi chỉ nối.

Con học được gì khi cha mẹ xin lỗi

Một đứa trẻ chưa bao giờ nghe cha mẹ xin lỗi thường phải tự tìm cách lý giải những lần bị mắng oan, và cách lý giải dễ nhất với trẻ là "chắc tại mình tệ".

Lời xin lỗi tốt gồm những gì

1. Nói cụ thể mình đã làm gì

"Lúc nãy mẹ quát con rất to và nói con lười." Không chung chung kiểu "mẹ xin lỗi nếu con buồn".

2. Không đổ cho con

Tránh "Mẹ xin lỗi, nhưng tại con không nghe lời". Phần "nhưng" xoá phần xin lỗi, và dạy con rằng người khác chịu trách nhiệm cho cảm xúc của mình. Nếu cần nói về hành vi của con, nói riêng, sau, khi cả hai đã bình tĩnh.

3. Gọi tên cảm xúc của con

"Chắc con thấy sợ và tủi lắm." Con cảm thấy được hiểu, và học cách gọi tên cảm xúc.

4. Nói mình sẽ làm khác thế nào

"Lần sau khi mẹ thấy mình đang bực, mẹ sẽ đi ra ngoài hít thở một chút rồi mới nói chuyện với con."

5. Giữ quy tắc nếu cần

"Mẹ vẫn muốn con dọn đồ chơi trước khi ăn tối. Nhưng mẹ không nên quát. Mình làm lại nhé."

Những tình huống hay cần xin lỗi

• Quát mắng, nói nặng lời: "đồ ngu", "đồ vô dụng", "biết thế không đẻ". Những câu này cần được nhận lỗi rõ ràng, vì con dễ tin chúng là sự thật về mình.
• Trách oan: mắng con làm vỡ đồ rồi mới biết là em làm.
• Hứa rồi quên: hứa đi công viên cuối tuần rồi bận.
• Không lắng nghe: con kể chuyện ở trường, mình dán mắt vào điện thoại.
• Làm con xấu hổ trước người khác: kể chuyện con tè dầm cho khách nghe, chê con trước họ hàng.
• Đánh con: nếu đã lỡ, cần xin lỗi, và cần tìm cách để không lặp lại. Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến cáo không đánh đòn trẻ. Nếu cha mẹ thấy mình thường xuyên mất kiểm soát, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý; đó là việc làm có trách nhiệm.

Những lời xin lỗi không có tác dụng

• Xin lỗi kèm điều kiện: "Mẹ xin lỗi, giờ con phải ngoan đấy."
• Xin lỗi bằng quà thay cho lời: mua đồ chơi để "đền" mà không nói chuyện. Con học rằng tổn thương có thể đổi bằng đồ vật.
• Xin lỗi liên tục mà không thay đổi. Sau nhiều lần, lời xin lỗi mất giá trị. Phần "sẽ làm khác" phải được thực hiện.
• Xin lỗi quá mức, khóc lóc, tự trách nặng nề trước con. Con có thể thấy phải an ủi ngược lại cha mẹ, gánh một việc không phải của con. Xin lỗi bình tĩnh, ngắn gọn, là đủ.
• Xin lỗi để né quy tắc: rút lại một giới hạn hợp lý chỉ vì thấy con buồn.

Việc làm được ngay

• Nghĩ lại tuần qua: có lần nào mình phản ứng quá tay với con mà chưa nói gì không? Tối nay ngồi xuống cạnh con và nói.
• Câu mẫu: "Hôm qua bố đã nói con vô dụng. Bố sai. Con không vô dụng. Bố bực vì việc khác và bố trút lên con. Bố xin lỗi."
• Câu mẫu với trẻ nhỏ: "Lúc nãy mẹ to tiếng làm con sợ. Mẹ xin lỗi. Mẹ ôm con nhé."
• Câu mẫu khi giữ quy tắc: "Mẹ xin lỗi vì đã quát. Quy tắc vẫn vậy: tắt máy lúc 8 giờ. Lần sau mẹ sẽ nhắc nhẹ hơn."
• Chọn một cách "hạ nhiệt" cho chính mình khi bực: rời phòng một phút, uống ly nước, đếm chậm. Nói trước với con về cách này.

Những điều nên tránh

• Bắt con nói "không sao đâu" sau khi mình xin lỗi. Con có quyền còn buồn một lúc.
• Nhắc lại lời xin lỗi để đòi con biết ơn: "Mẹ đã xin lỗi rồi còn gì."
• Xin lỗi trước mặt người khác để tỏ ra là cha mẹ tốt.
• So sánh: "Bố mẹ ngày xưa còn đánh mẹ nặng hơn."
• Giả vờ chuyện chưa xảy ra.

Đọc thêm / làm tiếp

• "Parenting from the Inside Out" của Daniel Siegel và Mary Hartzell (2003).
• "Good Inside" của Becky Kennedy (2022), có nhiều câu mẫu cho việc "sửa chữa" sau khi cha mẹ mất bình tĩnh.
• Sách tranh "The Rabbit Listened" của Cori Doerrfeld (2018), về việc lắng nghe khi ai đó buồn. Đọc cùng con rồi hỏi: "Khi con buồn, con muốn bố mẹ làm gì?"
• Câu hỏi để nói chuyện với con: "Có lần nào bố mẹ làm con buồn mà bố mẹ không biết không? Con kể cho bố mẹ nghe được không?"