Sợ thang máy và chỗ chật kín (claustrophobia) thường xoay quanh hai nỗi lo: sợ bị mắc kẹt không ra được và sợ ngạt thở. Hiểu thực tế giúp bớt sợ: thang máy hiện đại có nhiều lớp an toàn, cabin không kín hơi, và khi bị kẹt thì việc đúng là bấm chuông báo, gọi cứu trợ và chờ – không tự cạy cửa. Với người sợ nặng, đi từng tầng, từng chuyến ngắn, có người đi cùng là cách bắt đầu.
Hai gốc của nỗi sợ chỗ kín
Nhà tâm lý S. J. Rachman và Steven Taylor (1993) phân tích nỗi sợ chỗ chật kín và đề nghị nó có hai thành phần chính:
| Thành phần | Người sợ lo điều gì | Tình huống điển hình |
|---|---|---|
| Sợ bị giam giữ, hạn chế | Không cử động được, không thoát ra được | Thang máy kẹt, ghế giữa hàng ghế chật, máy chụp cộng hưởng từ |
| Sợ ngạt thở | Không đủ không khí, khó thở | Phòng nhỏ không cửa sổ, đám đông chen chúc, đeo khẩu trang kín |
Mỗi người có thể nặng về một phía. Biết mình thuộc phía nào giúp tìm thông tin đúng: người sợ ngạt cần biết về không khí trong cabin, người sợ kẹt cần biết về quy trình cứu hộ.
Nỗi sợ này thường bắt đầu sau một trải nghiệm: bị nhốt trong phòng tối hồi nhỏ, kẹt thang máy, chen trong đám đông. Cũng có người không nhớ nguyên nhân nào.
Thang máy an toàn đến đâu
Một chút lịch sử giúp yên tâm. Thang nâng đã có từ lâu, nhưng nỗi lo lớn nhất – đứt cáp rơi tự do – được giải quyết từ thế kỷ 19. Năm 1854, tại triển lãm ở Cung điện Pha lê New York, Elisha Otis đứng trên một bệ nâng rồi cho cắt dây treo; bộ hãm an toàn ông phát minh giữ bệ lại. Từ đó, thang máy chở người luôn có cơ chế hãm khi tốc độ rơi vượt mức.
Thang máy hiện đại theo các tiêu chuẩn kỹ thuật thường có:
- Nhiều sợi cáp thép, mỗi sợi được thiết kế chịu tải lớn hơn nhiều lần tải thực tế.
- Bộ hãm an toàn tự kẹp vào ray dẫn hướng khi cabin đi quá tốc độ.
- Bộ giảm chấn ở đáy giếng thang.
- Chuông báo, điện thoại liên lạc hoặc nút gọi khẩn cấp, đèn chiếu sáng dự phòng.
- Cửa có cảm biến chống kẹp.
Cabin thang máy không kín hơi: có khe hở quanh cửa, lỗ thông gió. Ngay cả khi quạt tắt, không khí vẫn lưu thông qua các khe. Bị kẹt một lúc trong thang máy không làm hết oxy.
Điều thật sự cần lưu ý là bảo trì. Thang máy cần được kiểm định, bảo trì định kỳ. Ở chung cư, có thể hỏi ban quản lý về lịch bảo trì, tem kiểm định.
Nếu bị kẹt thang máy
- Bấm chuông báo hoặc nút gọi khẩn cấp, dùng điện thoại liên lạc trong cabin nếu có.
- Gọi điện cho ban quản lý tòa nhà, bảo vệ (số thường dán trong cabin), hoặc người thân nhờ báo.
- Không tự cạy cửa, không trèo ra qua cửa trần hay khe cửa, kể cả khi cabin có vẻ dừng gần sàn tầng. Đây là nguyên nhân của nhiều tai nạn nghiêm trọng.
- Ngồi xuống nếu mỏi, thở chậm, thở ra dài hơn hít vào.
- Chờ người có chuyên môn đến mở. Thời gian chờ có thể dài nhưng an toàn hơn tự thoát.
Khi có cháy, không dùng thang máy thông thường mà đi thang bộ thoát hiểm.
Bớt sợ thang máy từng bước
Nếu bạn né thang máy đến mức leo mười tầng mỗi ngày hay từ chối công việc ở tòa nhà cao, có thể tập dần. Đây là ứng dụng đơn giản của cách tiếp xúc dần đã được bàn kỹ ở wiki khác; với nỗi sợ nặng, nên có chuyên gia hướng dẫn.
- Đứng trước cửa thang máy, nhìn vào cabin đang mở.
- Bước vào cabin khi cửa đang mở, đứng vài giây rồi ra.
- Đi một tầng cùng người thân.
- Đi một tầng một mình, vào giờ vắng.
- Đi nhiều tầng, rồi đi giờ đông người.
Mẹo trong lúc tập: nhìn vào bảng số tầng đang đổi (cảm giác đang đi tới), đếm nhịp thở, gọi tên cảm giác ("tim mình đang đập nhanh, đó là adrenaline, nó sẽ hạ"). Tránh các "hành vi an toàn" kiểu nín thở, bám chặt tay vịn, nhìn chằm chằm vào nút mở cửa – chúng giúp lúc đó nhưng khiến não tin rằng chỉ nhờ chúng mà mình qua được.
Chụp cộng hưởng từ (MRI) khi sợ chỗ kín
Nhiều người phát hiện mình sợ chỗ kín khi phải chụp MRI – nằm trong một ống hẹp, nghe tiếng ồn lớn. Đừng vì sợ mà bỏ chụp. Có thể:
- Báo trước cho bác sĩ và kỹ thuật viên rằng mình sợ chỗ kín.
- Hỏi về máy MRI mở hoặc máy có lòng ống rộng hơn ở một số cơ sở.
- Nhờ giải thích quy trình: chụp bao lâu, có nút gọi trong tay, có thể nói chuyện qua loa.
- Nhắm mắt từ trước khi vào, đeo bịt mắt nếu được, nghe nhạc qua tai nghe chuyên dụng nếu cơ sở có.
- Hỏi bác sĩ về hỗ trợ thêm nếu sợ nhiều; không tự dùng thuốc an thần.
Những điều nên tránh
- Đùa nhốt người sợ chỗ kín vào phòng, tủ, thang máy. Việc này có thể gây cơn hoảng loạn và làm nỗi sợ nặng thêm.
- Tự ép mình vào chỗ kín quá sức để "trị dứt điểm".
- Cạy cửa thang máy khi kẹt.
- Coi thường khi có người hoảng loạn trong thang máy – bình tĩnh ở bên, nói chậm, hướng dẫn họ thở.
Khi nào cần gặp chuyên gia
Khi nỗi sợ khiến bạn né nhiều nơi (thang máy, xe buýt, phòng nhỏ, đường hầm), kéo dài nhiều tháng; khi gặp chỗ kín là có cơn hoảng loạn; hoặc khi nó cản trở việc khám chữa bệnh, công việc. Ám ảnh sợ dạng tình huống đáp ứng tốt với trị liệu nhận thức hành vi. Nếu cơn hoảng loạn xảy ra cả ở những nơi không chật kín, nên được đánh giá kỹ hơn, vì đó có thể là vấn đề khác.
Đọc thêm / làm tiếp
- Rachman S., Taylor S. (1993), "Analyses of claustrophobia", Journal of Anxiety Disorders.
- Lần tới đi thang máy, để ý trong cabin: chuông báo ở đâu, số điện thoại cứu hộ dán chỗ nào, khe thông gió ở đâu. Biết những thứ đó là đã có một kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Sợ không gian hẹp gọi là gì?
Nỗi sợ không gian hẹp, chật kín gọi là claustrophobia. Theo phân tích của Rachman và Taylor, nó thường gồm hai thành phần: sợ bị giam giữ không thoát ra được và sợ ngạt thở. Khi nỗi sợ quá mức và kéo dài, gây né tránh, nó có thể là một dạng ám ảnh sợ đặc hiệu.
Bị kẹt trong thang máy có bị ngạt không?
Cabin thang máy không kín hơi, không khí vẫn lưu thông qua khe cửa và lỗ thông gió, nên bị kẹt một thời gian không làm hết oxy. Cảm giác khó thở thường do lo lắng làm thở nhanh. Thở chậm, thở ra dài giúp dễ chịu hơn.
Kẹt thang máy phải làm gì?
Bấm chuông báo hoặc nút gọi khẩn cấp, gọi ban quản lý tòa nhà hoặc số cứu hộ dán trong cabin. Không tự cạy cửa hay trèo ra ngoài, kể cả khi cabin có vẻ gần sàn tầng. Ngồi xuống, thở chậm và chờ người có chuyên môn đến mở.
Thang máy có thể bị rơi tự do không?
Thang máy chở người hiện đại có nhiều sợi cáp thép và bộ hãm an toàn tự kẹp vào ray khi đi quá tốc độ, cơ chế có từ thời Elisha Otis năm 1854. Rơi tự do là cực kỳ hiếm. Điều quan trọng là thang được kiểm định, bảo trì định kỳ.
Sợ chỗ kín thì chụp MRI thế nào?
Hãy báo trước với bác sĩ và kỹ thuật viên, hỏi về máy MRI mở hoặc lòng ống rộng nếu cơ sở có, và nhờ giải thích quy trình, nút gọi khẩn. Nhắm mắt từ trước khi vào và thở chậm giúp nhiều người. Nếu sợ nhiều, hỏi bác sĩ về hỗ trợ thêm, không tự dùng thuốc.