Nhiều người sợ gián, sợ nhện không phải vì chúng nguy hiểm mà vì chúng gây ghê tởm và khó đoán: chạy nhanh, đổi hướng bất ngờ, có khi bay thẳng vào người, lại gắn với bẩn thỉu. Các nhà tâm lý như Graham Davey cho thấy cảm giác ghê là một phần lớn của nỗi sợ này, và não người có lẽ đã "sẵn sàng" chú ý tới nhện, rắn từ khi còn bé. Hiểu đúng giúp phân biệt phần nỗi sợ có lý (vệ sinh, dị ứng) với phần quá mức (hoảng loạn, không dám vào bếp).
Sợ hay ghê: hai cảm xúc đan vào nhau
Hỏi người sợ gián cảm thấy gì, câu trả lời thường là "ghê", "rợn", "nổi da gà" nhiều hơn là "sợ bị nó làm hại". Đó là gợi ý quan trọng.
- Sợ là phản ứng trước nguy hiểm: muốn chạy, muốn tránh, tim đập nhanh.
- Ghê tởm là phản ứng trước thứ có thể làm ta "nhiễm bẩn": muốn đẩy ra xa, nhăn mặt, buồn nôn.
Nhà tâm lý học người Anh Graham Davey và cộng sự từ đầu thập niên 1990 đã tìm thấy mối liên hệ giữa mức nhạy cảm với cảm giác ghê và nỗi sợ những con vật nhỏ như nhện, gián, chuột, giòi, sên. Người dễ ghê thường sợ những con vật này nhiều hơn. Nhà tâm lý Paul Rozin, người nghiên cứu ghê tởm nhiều năm, coi đây là một cảm xúc bảo vệ: tránh xa thứ có thể mang mầm bệnh.
Một số nghiên cứu về điều trị cũng gợi ý rằng cảm giác ghê có thể giảm chậm hơn cảm giác sợ khi tiếp xúc lặp lại. Nghĩa là có người hết sợ nhện nhưng vẫn thấy ghê – điều này bình thường, và không có nghĩa là "thất bại".
Vì sao gián và nhện lại đặc biệt đáng sợ
| Đặc điểm | Gián | Nhện |
|---|---|---|
| Chuyển động | Rất nhanh, đổi hướng đột ngột, có loài bay được | Đột ngột, nhiều chân, có khi buông tơ từ trên xuống |
| Gắn với | Bẩn, cống rãnh, thức ăn hỏng | Góc tối, chỗ bỏ hoang |
| Xuất hiện | Ban đêm, bất ngờ, trong bếp, nhà tắm | Góc tường, giày, quần áo để lâu |
| Nguy hiểm thật | Mang vi khuẩn lên thức ăn; chất thải, xác gián có thể gây dị ứng, làm nặng hen suyễn | Đa số nhện trong nhà vô hại với người; một số ít loài có nọc gây đau, sưng |
Hai yếu tố "nhanh" và "khó đoán" đặc biệt mạnh. Nỗi sợ nào cũng nặng hơn khi ta không kiểm soát được và không biết điều gì sắp xảy ra. Một con gián đứng yên đáng sợ hơn con gián đã chết, nhưng con gián vụt bay về phía mặt mới là đỉnh điểm.
Não đã "chuẩn bị sẵn" cho nhện và rắn?
Năm 1971, Martin Seligman đưa ra ý tưởng "sự chuẩn bị sẵn" (preparedness): loài người dễ học sợ những thứ từng đe dọa tổ tiên hơn là những thứ nguy hiểm mới xuất hiện. Đó là lý do ám ảnh sợ nhện, rắn phổ biến hơn nhiều so với ám ảnh sợ ổ điện hay xe máy.
Năm 2017, nhóm của Stefanie Hoehl (Viện Max Planck, Đức) cho trẻ khoảng 6 tháng tuổi xem ảnh nhện và rắn, so với ảnh hoa và cá cùng kích cỡ, màu sắc. Đồng tử của các em giãn rộng hơn khi nhìn nhện và rắn – một dấu hiệu của sự chú ý, kích thích tăng. Các tác giả cho rằng đây có thể là nền móng sinh học để nỗi sợ dễ hình thành về sau. Họ cũng lưu ý: đó là phản ứng chú ý, chưa phải nỗi sợ thật sự. Nỗi sợ thường hình thành qua học hỏi, trải nghiệm.
Nỗi sợ học được: chuyện của gian bếp
Với gián, phần học hỏi rõ hơn: rất nhiều người lớn sợ gián nhớ lại cảnh mẹ, chị hét toáng lên mỗi lần có gián bay. Trẻ nhìn phản ứng của người lớn để biết điều gì đáng sợ, và một tiếng hét đủ dạy một bài học kéo dài nhiều năm. Ngược lại, nhiều người lớn lên ở nông thôn quen côn trùng từ nhỏ thì ít ghê hơn.
Đây là điều đáng nhớ nếu bạn có con nhỏ: không cần giả vờ thích gián, nhưng phản ứng bình tĩnh của bạn là bài học cho con.
Làm gì để sống chung bớt khổ
Giảm cơ hội gặp
- Giữ bếp khô ráo, đậy kín thức ăn, đổ rác mỗi tối, bịt khe hở quanh ống nước và cửa cống.
- Kiểm tra giày, quần áo để lâu trước khi mặc.
- Các biện pháp diệt gián cụ thể có ở wiki chuyên về chủ đề đó; ở đây chỉ cần nhớ rằng nhà sạch là cách giảm nỗi sợ gián đơn giản nhất.
Có một "kế hoạch" khi gặp
Phần lớn sự hoảng loạn đến từ việc không biết làm gì. Chuẩn bị sẵn: một bình xịt hoặc dụng cụ ở chỗ cố định trong bếp, một cái cốc và tấm bìa cứng để úp nhện mang ra ngoài. Khi có kế hoạch, bạn chuyển từ "nạn nhân" sang "người xử lý".
Bớt sợ từng bước – nếu muốn
Nếu nỗi sợ làm bạn khổ, có thể thử bậc thang đơn giản, mỗi bậc đến khi thấy tương đối ổn mới lên bậc sau:
- Nhìn hình vẽ hoạt hình con gián, con nhện.
- Nhìn ảnh thật, phóng to dần.
- Xem video ngắn.
- Nhìn một con đã chết trong túi nhựa kín, từ xa rồi lại gần.
- Ở cùng phòng với một con nhện nhỏ trong hộp đậy kín.
Kết hợp gọi tên cảm xúc ("mình đang ghê, tim đang đập nhanh") theo nghiên cứu với người sợ nhện năm 2012 của Kircanski và cộng sự. Ám ảnh sợ nặng nên có chuyên gia hướng dẫn.
Những điều nên tránh
- Xịt thuốc diệt côn trùng loạn xạ trong phòng kín, lên người, gần thức ăn hay trẻ nhỏ khi hoảng.
- Vừa hét vừa chạy khi đang cầm nồi nước sôi, đang ở cầu thang – tai nạn do hoảng loạn còn nguy hiểm hơn con gián.
- Bắt người sợ phải cầm, chạm côn trùng "cho quen". Ép buộc làm nỗi sợ nặng thêm.
- Chế giễu người khác vì sợ gián. Nỗi sợ là thật với họ.
Khi nào cần gặp chuyên gia
Khi nỗi sợ khiến bạn không dám vào bếp, nhà tắm, không ngủ được vì sợ côn trùng bò lên người, phải dọn nhà, hoặc gặp là hoảng loạn, kéo dài nhiều tháng. Ám ảnh sợ côn trùng đáp ứng tốt với trị liệu có hướng dẫn. Về sức khỏe: bị nhện cắn mà đau nhiều, sưng lan, chóng mặt, khó thở thì đi khám ngay; nhà có người hen suyễn, dị ứng nặng nên hỏi bác sĩ về yếu tố gián.
Đọc thêm / làm tiếp
- Martin M. Antony và Randi E. McCabe, Overcoming Animal and Insect Phobias (2005).
- Rachel Herz, That's Disgusting (2012): cuốn sách dễ đọc về cảm giác ghê tởm.
- Thử tự hỏi lần tới gặp gián: mình đang sợ hay đang ghê? Trả lời câu đó là bước đầu tiên tách nỗi sợ ra khỏi phản xạ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều người sợ gián đến vậy?
Gián chạy nhanh, đổi hướng bất ngờ, có loài bay được và gắn với bẩn thỉu, nên gây cả sợ lẫn ghê. Nhiều người học nỗi sợ này từ nhỏ qua phản ứng của người lớn trong nhà. Sự khó đoán làm cảm giác mất kiểm soát tăng lên.
Sợ nhện có phải bẩm sinh không?
Chưa hẳn. Nghiên cứu năm 2017 cho thấy trẻ khoảng 6 tháng tuổi có phản ứng chú ý mạnh hơn với ảnh nhện và rắn, gợi ý não đã sẵn sàng chú ý tới chúng. Nhưng nỗi sợ thật sự thường hình thành qua trải nghiệm và học hỏi từ người xung quanh.
Gián có nguy hiểm không?
Gián có thể mang vi khuẩn lên thức ăn, và chất thải, xác gián có thể gây dị ứng, làm nặng hen suyễn. Chúng không tấn công người. Giữ bếp sạch, đậy kín thức ăn là cách vừa giảm nguy cơ sức khỏe vừa giảm cơ hội gặp.
Ám ảnh sợ côn trùng có chữa được không?
Ám ảnh sợ động vật, côn trùng là nhóm đáp ứng tốt với trị liệu tiếp xúc có hướng dẫn của chuyên gia. Nhiều người giảm sợ rõ sau một số buổi. Cảm giác ghê có thể giảm chậm hơn cảm giác sợ, điều này bình thường.