Nhiều người lớn vẫn sợ sấm sét: giật bắn khi nghe tiếng nổ, rút hết phích điện, không ngủ được những đêm dông. Một phần nỗi sợ là hợp lý – sét nguy hiểm thật – nhưng phần lớn có thể dịu đi khi ta biết rõ khi nào mình an toàn. Quy tắc cốt lõi rất đơn giản: nghe tiếng sấm là đã ở trong tầm sét đánh, hãy vào nhà kiên cố hoặc ô tô đóng kín; ở trong nhà, tránh tiếp xúc nước và đồ điện cắm dây; chờ khoảng 30 phút sau tiếng sấm cuối mới ra ngoài.
Sấm và sét là gì
Sét là tia lửa điện khổng lồ phóng giữa đám mây dông với mặt đất, hoặc giữa các vùng trong mây. Tia sét làm không khí quanh nó nóng lên rất nhanh tới hàng chục nghìn độ C, nóng hơn bề mặt Mặt Trời nhiều lần. Không khí giãn nở đột ngột tạo ra sóng âm – đó là tiếng sấm. Nói cách khác, sấm không gây hại; nó chỉ là âm thanh của sét.
Vì ánh sáng đi gần như tức thời còn âm thanh đi khoảng 340 mét mỗi giây, ta thấy chớp trước, nghe sấm sau. Đếm số giây giữa chớp và sấm, chia cho 3, ra khoảng cách tới tia sét tính bằng kilômét. Ví dụ đếm được 9 giây thì tia sét cách khoảng 3 km.
Điều cần nhớ: theo Cơ quan Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA), sét có thể đánh cách vùng mưa của cơn dông tới khoảng 16 km. Vì vậy nghe được sấm là đã đủ gần để bị sét đánh, kể cả khi trời chỗ mình chưa mưa.
Vì sao người lớn vẫn sợ
- Tiếng nổ lớn bất ngờ: phản xạ giật mình với âm thanh lớn là bẩm sinh, không ai "lớn" hẳn khỏi nó.
- Không đoán trước được: không biết tiếng tiếp theo khi nào, to cỡ nào.
- Tin tức về người bị sét đánh mỗi mùa dông.
- Ký ức thời nhỏ: người lớn trong nhà hoảng hốt, dặn dò đáng sợ, hoặc từng chứng kiến sét đánh gần.
- Thiếu thông tin: không biết chỗ nào an toàn, nên chỗ nào cũng thấy nguy.
Khi nỗi sợ quá mức, kéo dài, khiến người ta hoảng loạn mỗi khi trời âm u, theo dõi dự báo thời tiết liên tục, hủy việc vì sợ có dông, người ta gọi là ám ảnh sợ sấm sét (astraphobia), thuộc nhóm ám ảnh sợ môi trường tự nhiên.
Chỗ nào an toàn, chỗ nào không
| An toàn tương đối | Không an toàn |
|---|---|
| Nhà kiên cố có hệ thống điện, nước (dòng điện có đường đi xuống đất qua kết cấu) | Giữa đồng trống, bãi biển, sân bóng, mặt nước |
| Ô tô mui kim loại cứng, đóng kín cửa kính | Trú dưới cây đơn độc, cột điện, tháp |
| Tòa nhà lớn có hệ thống chống sét | Chòi, lều, mái che hở bên, nhà chờ tạm |
| Đang bơi, tắm sông, câu cá, chèo thuyền | |
| Đi xe máy, xe đạp ngoài đường trống |
Ô tô an toàn không phải nhờ lốp cao su như nhiều người tưởng, mà nhờ vỏ kim loại dẫn dòng điện chạy vòng bên ngoài rồi xuống đất. Xe mui bạt, xe mui trần không có tác dụng này.
Ở trong nhà khi có dông
- Tránh dùng nước: không tắm, không rửa bát dưới vòi trong lúc sét đánh gần – đường ống kim loại có thể dẫn điện.
- Tránh đồ điện cắm dây: không dùng điện thoại bàn có dây, máy tính đang cắm sạc. Điện thoại di động không cắm sạc thì dùng được.
- Rút phích các thiết bị đắt tiền trước khi dông tới để tránh hỏng do sét lan theo đường điện.
- Tránh xa cửa sổ, cửa ra vào, không đứng ở ban công, sân thượng.
- Không đứng tựa tường bê tông có cốt thép ở những nhà không có chống sét.
Những hiểu lầm hay gặp
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Sét không bao giờ đánh hai lần vào một chỗ | Sai. Chỗ cao, nhọn bị đánh nhiều lần; tòa nhà Empire State ở New York bị sét đánh khoảng hơn hai chục lần mỗi năm theo NOAA |
| Trời chưa mưa thì chưa nguy hiểm | Sai. Sét có thể đánh trước cơn mưa hàng kilômét |
| Lốp xe cao su bảo vệ người trong xe | Sai. Vỏ kim loại mới là thứ bảo vệ |
| Chạm vào người bị sét đánh sẽ bị điện giật | Sai. Người bị sét đánh không tích điện; cần gọi 115 và sơ cứu ngay |
| Trú dưới gốc cây cho đỡ ướt | Rất nguy hiểm. Cây đơn độc là chỗ sét hay đánh |
Làm gì với nỗi sợ trong đêm dông
- Xem dự báo để chuẩn bị, không để canh chừng. Biết chiều nay có dông thì sắp xếp về nhà sớm. Mở radar thời tiết mỗi năm phút thì chỉ nuôi nỗi lo.
- Nhắc mình sự thật: "Mình đang ở trong nhà kiên cố, không dùng nước, không cầm đồ cắm điện. Mình an toàn."
- Đếm giây giữa chớp và sấm. Biến cơn dông thành việc quan sát, nhìn nó đến gần rồi đi xa.
- Âm thanh nền: bật quạt, nhạc nhẹ để tiếng sấm bớt đột ngột.
- Thở ra chậm sau mỗi tiếng nổ, thả lỏng vai.
- Có con nhỏ? Sự bình tĩnh của bạn là bài học cho con; bài về trẻ sợ sấm sét có ở danh mục khác của wiki này.
Mùa dông ở Việt Nam
Dông sét xuất hiện nhiều trong mùa mưa, nhất là các buổi chiều hè và giai đoạn chuyển mùa. Người làm việc ngoài trời – nông dân trên đồng, ngư dân, công nhân xây dựng, người đi xe máy – có nguy cơ cao hơn. Theo dõi bản tin của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia và cảnh báo của địa phương; khi có cảnh báo dông, nên dời việc ngoài trời, tìm chỗ trú kiên cố từ sớm.
Khi nào cần gặp chuyên gia
Khi nỗi sợ khiến bạn hoảng loạn mỗi lần trời âm u, mất ngủ cả mùa mưa, bỏ việc, bỏ học, hoặc liên tục kiểm tra thời tiết đến mức không làm được việc khác, kéo dài nhiều tháng. Đây là dạng ám ảnh sợ đáp ứng tốt với trị liệu nhận thức hành vi.
Đọc thêm / làm tiếp
- Trang an toàn sét của NOAA và Cơ quan Khí tượng Quốc gia Hoa Kỳ (National Weather Service): tài liệu chi tiết, dễ hiểu.
- Bản tin dự báo và cảnh báo dông của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia.
- Thử lần dông tới: ngồi ở chỗ an toàn trong nhà, đếm giây giữa chớp và sấm, ghi lại khoảng cách cơn dông qua từng lần. Thường sau mười lăm, hai mươi phút bạn sẽ thấy nó đi xa dần.
Câu hỏi thường gặp
Có sấm sét thì trú ở đâu an toàn?
Chỗ an toàn nhất là nhà kiên cố có hệ thống điện nước, hoặc ô tô mui kim loại đóng kín cửa kính. Không trú dưới cây đơn độc, trong chòi, lều hay đứng giữa đồng trống. Nghe sấm là nên vào chỗ trú ngay, chờ khoảng 30 phút sau tiếng sấm cuối mới ra.
Làm sao biết sét cách mình bao xa?
Đếm số giây từ lúc thấy chớp đến lúc nghe sấm rồi chia cho 3, ra khoảng cách xấp xỉ tính bằng kilômét. Ví dụ 6 giây là khoảng 2 km. Nếu nghe được sấm thì bạn đã ở trong tầm sét có thể đánh tới.
Có sấm sét có nên tắm không?
Không nên tắm hay rửa bát dưới vòi nước khi đang có sét đánh gần, vì đường ống kim loại và nước có thể dẫn điện từ sét. Hãy chờ cơn dông qua. Cũng tránh dùng điện thoại bàn có dây và thiết bị đang cắm điện.
Ngồi trong ô tô có bị sét đánh không?
Ô tô mui kim loại cứng đóng kín cửa là nơi trú tương đối an toàn, vì vỏ kim loại dẫn dòng điện vòng ra ngoài rồi xuống đất. Lốp cao su không phải lý do. Xe mui bạt, mui trần và xe máy không có tác dụng bảo vệ này.
Người lớn sợ sấm sét có bình thường không?
Giật mình và lo lắng khi có dông lớn là phản ứng bình thường, vì sét nguy hiểm thật. Khi nỗi sợ gây hoảng loạn, mất ngủ cả mùa mưa hoặc khiến bạn bỏ việc, bỏ học kéo dài, đó có thể là ám ảnh sợ và nên gặp chuyên gia.