Nhà tâm lý học người Anh S. J. Rachman, qua cuốn Fear and Courage (1978) và các nghiên cứu về chuyên viên gỡ bom, học viên nhảy dù, đi đến một kết luận rất đáng nhớ: can đảm phần lớn là thứ học được. Người làm nghề nguy hiểm không sinh ra đã không biết sợ; họ được huấn luyện từng bước, tích lũy năng lực, và qua thời gian, can đảm (làm dù sợ) dần chuyển thành bình thản (ít sợ hơn hẳn).
Rachman là ai và ông muốn trả lời câu hỏi gì
Stanley Jack Rachman sinh ở Nam Phi, làm việc lâu năm tại Viện Tâm thần học London rồi Đại học British Columbia (Canada). Ông là một trong những người đặt nền cho liệu pháp hành vi nhận thức với rối loạn lo âu và ám ảnh cưỡng chế.
Trong khi đa số đồng nghiệp nghiên cứu vì sao người ta sợ, Rachman đặt câu hỏi ngược lại: vì sao có người, trong tình huống ai cũng nghĩ phải sợ, lại vẫn làm được việc của mình? Ông chọn quan sát những người mà nghề nghiệp buộc phải đối mặt nguy hiểm thường xuyên.
Ba thành phần của nỗi sợ – và vì sao chúng lệch nhau
Trước khi bàn can đảm, Rachman dựa trên mô hình ba hệ thống của nhà tâm lý Peter Lang: nỗi sợ gồm
- Cảm giác chủ quan: "mình thấy sợ".
- Phản ứng cơ thể: tim đập, đổ mồ hôi, run.
- Hành vi: né tránh hay tiến tới.
Rachman và Ray Hodgson (1974) nhấn mạnh rằng ba thành phần này không luôn đi cùng nhau – họ gọi là sự "lệch pha" (desynchrony). Có người tim đập loạn mà vẫn bước tới. Có người nói không sợ mà vẫn tìm cớ tránh. Chính khoảng lệch này làm can đảm có thể xảy ra: cảm giác và cơ thể nói "sợ", hành vi vẫn nói "đi".
Can đảm và không sợ: hai thứ khác nhau
Rachman phân biệt rõ:
| Không sợ (fearlessness) | Can đảm (courage) | |
|---|---|---|
| Cảm giác | Ít hoặc không thấy sợ | Thấy sợ rõ ràng |
| Cơ thể | Phản ứng nhẹ | Phản ứng mạnh |
| Hành vi | Tiến tới | Vẫn tiến tới |
| Ví dụ | Người nhảy dù đã có hàng trăm lần nhảy | Học viên trước lần nhảy đầu tiên |
Theo cách nhìn này, can đảm "đáng nể" hơn không sợ, vì nó đòi hỏi người ta vượt qua một điều gì đó. Nhưng điều thú vị là với luyện tập, người ta thường đi từ cột phải sang cột trái.
Học viên nhảy dù: nỗi sợ dịch chuyển theo kinh nghiệm
Một nghiên cứu kinh điển mà Rachman hay dẫn là của Walter Fenz và Seymour Epstein (1967) với người nhảy dù thể thao. Họ đo nhịp tim, nhịp thở, độ dẫn điện của da ở hai nhóm qua các mốc trong ngày nhảy:
- Người mới: mức kích động tăng đều từ sáng đến đúng lúc chuẩn bị nhảy, đỉnh điểm ngay trước khi rời máy bay.
- Người nhiều kinh nghiệm: mức kích động lên đỉnh sớm hơn (khoảng lúc chuẩn bị, lên máy bay) rồi giảm xuống, tới lúc nhảy thì đã tương đối bình tĩnh.
Rachman cũng theo dõi học viên nhảy dù trong quá trình huấn luyện và ghi nhận xu hướng tương tự: nỗi sợ tự chấm giảm dần qua mỗi lần nhảy thành công. Kinh nghiệm không xóa nỗi sợ mà dời nó về chỗ có ích hơn – lúc kiểm tra dù, lúc chuẩn bị – để đến khoảnh khắc hành động thì đầu óc tỉnh táo.
Chuyên viên gỡ bom: người được khen thưởng có gì khác
Đầu thập niên 1980, Rachman cùng David Cox, Richard Hallam và Kieron O'Connor nghiên cứu các chuyên viên gỡ bom. Họ so sánh người từng được khen thưởng vì hành động can đảm trong nghề với đồng nghiệp chưa được khen, trong một bài kiểm tra căng thẳng ở phòng thí nghiệm.
Kết quả họ báo cáo (Cox và cộng sự 1983, rồi một nghiên cứu lặp lại năm 1985):
- Nhóm được khen thưởng có phản ứng nhịp tim ổn định hơn dưới áp lực.
- Trên các thang đo tâm lý, họ cho thấy mức điều chỉnh tâm lý tốt, không có dấu hiệu "liều" hay coi thường nguy hiểm.
- Rachman nhấn mạnh rằng những người này được tuyển chọn và huấn luyện rất kỹ; sự bình tĩnh của họ gắn chặt với năng lực chuyên môn.
Thông điệp: người làm nghề nguy hiểm giỏi nhất không phải người thích mạo hiểm, mà là người hiểu rủi ro rõ nhất và có kỹ năng để kiểm soát nó.
Can đảm học được bằng cách nào: các yếu tố Rachman nêu
Tổng hợp từ các nghiên cứu, Rachman cho rằng can đảm được nuôi bởi những yếu tố sau:
- Huấn luyện từng bước. Học viên nhảy dù không nhảy ngay từ máy bay; họ tập tiếp đất, tập trên tháp, rồi mới lên cao. Mỗi bước thành công làm bước sau dễ hơn.
- Năng lực thật. Biết rõ việc mình làm khiến nỗi sợ có chỗ bám vào hành động cụ thể thay vì lan man.
- Niềm tin vào khả năng của mình, gần với khái niệm self-efficacy của Albert Bandura (có bài riêng trong danh mục).
- Gắn bó với nhóm. Có đồng đội, người hướng dẫn tin cậy làm nỗi sợ dễ chịu hơn.
- Trách nhiệm với người khác. Rachman dùng cụm "required helpfulness": khi người ta có nhiệm vụ chăm lo cho người khác, họ thường ít bị nỗi sợ chi phối hơn. Bố mẹ trong cơn bão vẫn bình tĩnh trấn an con là một ví dụ đời thường.
Từ phòng thí nghiệm về đời thường
Ít ai trong chúng ta gỡ bom hay nhảy dù. Nhưng các nguyên tắc trên dùng được cho những nỗi sợ thường ngày: học bơi khi đã lớn, lần đầu lái xe máy ra đường lớn, lần đầu phát biểu trong cuộc họp.
- Đừng chờ hết sợ. Theo Rachman, nỗi sợ giảm sau khi ta làm nhiều lần, không phải trước.
- Học kỹ năng trước, thử thách sau. Người lớn học bơi nên học nổi và đứng dậy trong nước ở chỗ cạn, có huấn luyện viên, trước khi ra chỗ sâu.
- Đặt nỗi sợ vào việc chuẩn bị. Giống người nhảy dù lâu năm, hãy để lo lắng thúc mình kiểm tra kỹ, rồi đến lúc làm thì tập trung vào việc.
- Tìm người cùng đi. Một người hướng dẫn tốt hay một nhóm bạn cùng học làm khác biệt lớn.
Ranh giới cần giữ
Bài học "can đảm học được" rất dễ bị bóp méo thành "cứ lao vào cho quen". Rachman nói điều ngược lại: can đảm được xây trong môi trường huấn luyện có kiểm soát, với người có chuyên môn, an toàn được đặt lên trước. Học viên nhảy dù có huấn luyện viên, có dù dự phòng, có quy trình. Người tự nhảy từ chỗ cao để "luyện gan" không đang học can đảm; họ đang liều.
Đọc thêm / làm tiếp
- S. J. Rachman, Fear and Courage (1978; bản thứ hai 1990).
- Albert Bandura, Self-Efficacy: The Exercise of Control (1997): giải thích kỹ cơ chế "làm được thì tin mình hơn".
- Thử viết ra một việc mình sợ và chia nó thành năm bậc như lộ trình huấn luyện nhảy dù: bậc nào là "tập tiếp đất", bậc nào là "lên tháp"?
Câu hỏi thường gặp
Can đảm có học được không?
Theo các nghiên cứu của S. J. Rachman và đồng nghiệp, phần lớn can đảm là học được. Qua huấn luyện từng bước, tích lũy năng lực và trải nghiệm thành công, người ta làm được việc đáng sợ dù vẫn sợ, rồi dần ít sợ hơn. Điều kiện là việc học diễn ra trong môi trường an toàn, có người hướng dẫn.
Can đảm và không sợ khác nhau thế nào?
Không sợ là làm một việc mà gần như không thấy sợ. Can đảm là làm việc đó trong khi vẫn thấy sợ rõ ràng. Rachman cho rằng với luyện tập, người ta thường đi từ can đảm sang trạng thái ít sợ hơn.
Cuốn Fear and Courage của Rachman nói gì?
Cuốn sách xuất bản năm 1978, tổng hợp nghiên cứu về nỗi sợ và cách con người hành động bất chấp nó. Rachman phân biệt cảm giác, phản ứng cơ thể và hành vi trong nỗi sợ, đồng thời nêu các yếu tố nuôi can đảm như huấn luyện, năng lực, gắn bó nhóm và trách nhiệm với người khác.
Người nhảy dù có kinh nghiệm còn sợ không?
Có, nhưng khác người mới. Nghiên cứu của Fenz và Epstein năm 1967 cho thấy mức kích động của người có kinh nghiệm lên đỉnh sớm hơn, lúc chuẩn bị, rồi giảm dần khi tới lúc nhảy. Người mới thì căng thẳng nhất đúng khoảnh khắc nhảy.
Required helpfulness là gì?
Đó là cụm Rachman dùng để chỉ hiện tượng người có trách nhiệm chăm lo cho người khác thường ít bị nỗi sợ chi phối hơn. Khi phải lo cho ai đó, sự chú ý chuyển từ nỗi sợ của mình sang việc cần làm. Bố mẹ giữ bình tĩnh để trấn an con là ví dụ quen thuộc.