Năm 2010, nhóm nghiên cứu của Viện Khoa học Weizmann (Israel) công bố trên tạp chí Neuron một thí nghiệm hiếm hoi đo bộ não ngay lúc con người hành động dũng cảm: người sợ rắn nằm trong máy chụp cộng hưởng từ và tự bấm nút kéo một con rắn sống lại gần đầu mình. Kết quả chính: khi họ vẫn chọn kéo rắn lại gần dù đang rất sợ, vùng vỏ não đai trước dưới gối (sgACC) hoạt động mạnh hơn hẳn. Can đảm, ở đây, được nhìn thấy như một quyết định chủ động của não chứ không phải sự vắng mặt của nỗi sợ.
Ai làm thí nghiệm và vì sao nó đặc biệt
Bài báo do Uri Nili, Hagar Goldberg, Abraham Weizman và Yadin Dudai thực hiện, mang tựa đề Fear thou not: activity of frontal and temporal circuits in moments of real-life courage ("Đừng sợ: hoạt động của các mạch thùy trán và thùy thái dương trong những khoảnh khắc can đảm thật").
Trước đó, phần lớn nghiên cứu về sợ hãi trên người chỉ cho xem ảnh, phim, hay dùng một cú giật điện nhẹ. Những cách đó đo được nỗi sợ nhưng không đo được can đảm, vì người tham gia chỉ ngồi chịu đựng chứ không phải chọn. Điểm mới của nhóm Nili là đặt người tham gia vào thế phải ra quyết định thật: tiến lên hay lùi lại, với một đối tượng thật, ngay trong lúc não đang được ghi hình.
Định nghĩa họ dùng rất rõ: can đảm là thực hiện một hành động tự nguyện ngược với nỗi sợ đang có. Không sợ mà làm thì không tính là can đảm.
Thí nghiệm diễn ra thế nào
Có hai nhóm người: một nhóm tự nhận rất sợ rắn, một nhóm không sợ. Cách bố trí, theo mô tả trong bài báo:
- Người tham gia nằm trong máy chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI).
- Gần đầu họ có một băng chuyền với nhiều nấc vị trí. Trên băng chuyền là một con rắn sống không có nọc độc, đặt trong khay.
- Mỗi lượt, họ chọn bấm nút đưa rắn tiến thêm một nấc lại gần, hoặc lùi ra xa. Họ được dặn mục tiêu là cố đưa rắn lại gần nhất có thể, nhưng hoàn toàn được quyền lùi.
- Sau mỗi quyết định, họ tự chấm mức sợ của mình. Phản ứng cơ thể cũng được ghi lại.
- Để đối chứng, có những lượt dùng một con gấu bông thay cho rắn trên cùng băng chuyền.
Cách thiết kế này tách được ba loại khoảnh khắc: người sợ mà vẫn tiến (can đảm), người sợ rồi lùi (chùn bước), và người không sợ mà tiến (đơn giản là không có gì phải vượt qua).
Họ tìm thấy gì
Kết quả được nhóm tác giả nhấn mạnh:
- Vùng sgACC hoạt động mạnh hơn trong những lượt can đảm, tức khi người sợ rắn vẫn quyết định đưa rắn lại gần. Mức sợ họ tự chấm càng cao mà vẫn tiến, hoạt động ở vùng này càng liên quan chặt.
- Khi người tham gia chùn bước, hoạt động ở sgACC không tăng theo kiểu đó.
- Nhóm tác giả cũng mô tả những thay đổi đi kèm ở hạch hạnh nhân và một số vùng thùy thái dương, gợi ý rằng sgACC góp phần điều chỉnh tín hiệu sợ từ các vùng này trong lúc người ta hành động.
Nói gọn: người sợ rắn khi dám tiến lên vẫn sợ. Cái khác là não họ huy động thêm một vùng làm nhiệm vụ cân đo và vượt lên tín hiệu sợ.
sgACC là vùng gì
Vỏ não đai trước là một dải vỏ não ôm quanh phần trước của thể chai, nằm ở mặt trong hai bán cầu. Phần "dưới gối" (subgenual) nằm ở chỗ thấp, ngay dưới khúc uốn của thể chai. Vùng này được biết có liên quan đến điều hòa cảm xúc và cảm nhận trạng thái cơ thể, và có kết nối dày với hạch hạnh nhân, vùng dưới đồi.
Bảng: ba kiểu khoảnh khắc trong thí nghiệm
| Khoảnh khắc | Người tham gia | Hành động | Có phải can đảm không |
|---|---|---|---|
| Tiến dù sợ | Nhóm sợ rắn | Đưa rắn lại gần | Có – đúng định nghĩa của nghiên cứu |
| Chùn bước | Nhóm sợ rắn | Đưa rắn ra xa | Không – nỗi sợ thắng |
| Tiến khi không sợ | Nhóm không sợ | Đưa rắn lại gần | Không – không có nỗi sợ để vượt |
| Đối chứng | Cả hai nhóm | Đưa gấu bông lại gần | Không – tình huống trung tính |
Đọc kết quả cho đúng: điều nghiên cứu không nói
Một nghiên cứu hay dễ bị kể quá lên. Mấy điểm cần giữ:
- Đây là tương quan. fMRI cho thấy vùng nào hoạt động cùng lúc với hành vi, chưa chứng minh vùng đó "gây ra" can đảm.
- Mẫu nhỏ. Như nhiều nghiên cứu fMRI thời đó, số người tham gia chỉ vài chục. Cần thêm nghiên cứu lặp lại.
- Tình huống đặc biệt. Rắn trên băng chuyền trong phòng thí nghiệm, có người giám sát, khác xa can đảm ngoài đời như dám nói thật với sếp hay đi khám bệnh dù sợ kết quả.
- Không có "nút can đảm". Tìm thấy một vùng não liên quan không có nghĩa có thể kích thích vùng đó để biến ai thành người dũng cảm.
Bài học dùng được cho đời thường
Dù giới hạn, thí nghiệm này chạm đúng vào sợi chỉ chung của chuyện can đảm: người dũng cảm không phải người không sợ. Có ba ý rút ra được:
- Nỗi sợ và hành động tách rời được. Người tham gia vẫn chấm mình rất sợ, vẫn có phản ứng cơ thể, nhưng tay vẫn bấm nút tiến. Ta không cần chờ hết sợ mới làm.
- Bước nhỏ, có quyền lùi. Người tham gia tiến từng nấc và luôn được phép lùi. Cảm giác tự mình kiểm soát có lẽ là một phần lý do họ dám tiến. Ngoài đời, chia việc đáng sợ thành nấc nhỏ và cho mình quyền dừng thường dễ bắt đầu hơn là ép mình làm một lần cho xong.
- Có mục tiêu rõ ràng. Họ biết vì sao mình đang làm việc này. Can đảm cần một lý do đủ lớn để cân lại nỗi sợ.
Và một ý về an toàn: con rắn trong thí nghiệm không có nọc, được đặt trong khay, có người phụ trách. Can đảm trong khoa học được đo trong điều kiện an toàn. Ngoài đời, gặp rắn lạ thì việc đúng là đứng yên, lùi chậm và tránh xa; không ai cần "luyện gan" bằng cách lại gần con vật có thể nguy hiểm.
Thí nghiệm này đứng ở đâu trong nghiên cứu về can đảm
Nghiên cứu của nhóm Nili nối tiếp một dòng suy nghĩ đã có từ trước. Năm 1978, nhà tâm lý S. J. Rachman trong cuốn Fear and Courage đã đề nghị phân biệt không sợ với can đảm: can đảm là tiếp tục hành động dù đang trải qua nỗi sợ. Ba mươi năm sau, thí nghiệm con rắn là một trong những lần đầu tiên định nghĩa đó được đưa vào máy chụp não.
Sau đó, các nhà nghiên cứu tiếp tục quan tâm đến cách vỏ não trước trán điều chỉnh nỗi sợ, nhất là trong liệu pháp tiếp xúc dần cho người mắc ám ảnh sợ. Hướng này được bàn ở các wiki khác trong hệ; ở đây chỉ cần nhớ rằng con rắn trên băng chuyền là một trong những hình ảnh rõ nhất cho thấy can đảm là việc não làm, không phải điều trời cho.
Đọc thêm / làm tiếp
- Bài gốc: Nili U., Goldberg H., Weizman A., Dudai Y. (2010), Neuron. Phần tóm tắt đọc miễn phí được.
- S. J. Rachman, Fear and Courage (1978, tái bản 1990): nền tảng cho định nghĩa can đảm là hành động dù sợ.
- Thử tự hỏi: việc mình đang né có thể chia thành mấy "nấc băng chuyền"? Nấc đầu tiên nhỏ đến mức nào thì mình chắc chắn làm được hôm nay?
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm con rắn năm 2010 là gì?
Đó là nghiên cứu của Uri Nili và cộng sự tại Viện Weizmann, đăng trên tạp chí Neuron năm 2010. Người sợ rắn nằm trong máy chụp não và tự quyết định đưa một con rắn sống không nọc lại gần hay ra xa. Nghiên cứu đo hoạt động não ngay khoảnh khắc họ vượt nỗi sợ.
sgACC là gì và liên quan gì đến can đảm?
sgACC là phần dưới gối của vỏ não đai trước, một vùng ở mặt trong thùy trán liên quan đến điều hòa cảm xúc. Trong thí nghiệm, vùng này hoạt động mạnh hơn khi người sợ rắn vẫn chọn tiến lên. Các tác giả cho rằng nó góp phần điều chỉnh tín hiệu sợ để hành động.
Người dũng cảm trong thí nghiệm có hết sợ không?
Không. Họ vẫn tự chấm mức sợ cao và vẫn có phản ứng cơ thể khi rắn tới gần. Điểm khác là họ vẫn hành động. Đó chính là định nghĩa can đảm mà nghiên cứu dùng: hành động tự nguyện ngược với nỗi sợ đang có.
Có thể kích thích não để trở nên dũng cảm hơn không?
Nghiên cứu này không cho phép kết luận như vậy. Nó chỉ cho thấy vùng não nào hoạt động cùng lúc với hành vi can đảm, không chứng minh quan hệ nhân quả. Cách luyện can đảm có cơ sở hiện nay vẫn là trải nghiệm từng bước nhỏ trong điều kiện an toàn.