Quỹ Anh hùng Carnegie (Carnegie Hero Fund Commission) do nhà công nghiệp Andrew Carnegie lập năm 1904 tại Pittsburgh, Mỹ, để tôn vinh những thường dân tự nguyện liều mạng cứu người khác ở Mỹ và Canada. Người được chọn nhận Huy chương Carnegie, và gia đình của những người đã mất khi cứu người được quỹ hỗ trợ tài chính. Đến nay quỹ đã trao hàng nghìn huy chương; mô hình này được nhân rộng sang khoảng một chục nước châu Âu.
Chuyện khởi đầu: vụ nổ mỏ Harwick năm 1904
Ngày 25 tháng 1 năm 1904, một vụ nổ xảy ra tại mỏ than Harwick gần Pittsburgh, làm chết gần như toàn bộ thợ mỏ đang làm việc dưới lòng đất — con số thường được ghi là hơn 180 người. Trong những người xuống hầm tìm người sống sót có hai người đã mất khi cứu nạn: Selwyn Taylor, một kỹ sư mỏ, và Daniel Lyle, một người đàn ông xung phong xuống hầm.
Andrew Carnegie, người từng làm giàu từ ngành thép ở chính vùng Pittsburgh, xúc động trước câu chuyện. Ông cho đúc huy chương tặng gia đình hai người, và chỉ vài tháng sau, vào tháng 4 năm 1904, ông lập Quỹ Anh hùng Carnegie với số vốn ban đầu 5 triệu đô la. Carnegie từng nói đây là quỹ mà ông đặc biệt quý — "đứa con cưng" trong các quỹ từ thiện của mình, theo cách người ta hay thuật lại.
Ai được nhận Huy chương Carnegie
Quỹ có những tiêu chí khá chặt, và chính những tiêu chí này cho thấy cách quỹ hiểu thế nào là "anh hùng":
| Tiêu chí | Nghĩa là gì |
|---|---|
| Thường dân | Không xét người mà nghề nghiệp đòi hỏi phải cứu người khi đang làm nhiệm vụ (như lính cứu hoả, cứu hộ đang trực) |
| Tự nguyện | Người cứu chọn hành động, không bị bắt buộc |
| Rủi ro lớn cho bản thân | Người cứu chịu nguy hiểm tính mạng ở mức đặc biệt |
| Cứu hoặc cố cứu mạng người khác | Hành động nhằm cứu sinh mạng, không phải tài sản |
| Quan hệ với người được cứu | Cứu người thân trong gia đình thường chỉ được xét trong những trường hợp đặc biệt |
Hai tiêu chí đầu đáng suy nghĩ. Quỹ không trao cho người làm nhiệm vụ — không phải vì họ kém dũng cảm, mà vì quỹ muốn tôn vinh lựa chọn tự nguyện của người không có nghĩa vụ. Và quỹ thường không xét việc cứu con, cứu cha mẹ, vì đó là điều mà bản năng thương yêu thúc đẩy gần như ai cũng làm.
Huy chương và sự hỗ trợ
Người được công nhận nhận Huy chương Carnegie bằng đồng (trước đây từng có các hạng bạc, vàng), cùng một khoản tiền. Với những người đã hy sinh hoặc bị thương nặng, quỹ hỗ trợ gia đình, có khi trong nhiều năm, kể cả học phí cho con cái. Mặt sau huy chương khắc một câu trong Phúc Âm Gioan: "Không có tình thương nào lớn hơn tình thương của người hy sinh mạng sống vì bạn hữu mình."
Theo số liệu quỹ công bố, đến những năm 2020 đã có hơn mười nghìn huy chương được trao. Một tỉ lệ đáng kể trong số đó được trao sau khi người cứu đã mất — con số này tự nó là một lời nhắc về cái giá của việc cứu người.
Quỹ Anh hùng Carnegie ở châu Âu
Từ năm 1908 đến 1911, Carnegie lập thêm các quỹ tương tự ở Anh (trụ sở tại Dunfermline, Scotland, quê hương ông), Pháp, Đức, Hà Lan, Na Uy, Thuỵ Điển, Thuỵ Sĩ, Đan Mạch, Bỉ và Ý. Nhiều quỹ vẫn hoạt động đến nay, mỗi nơi có cách xét và trao riêng. Ở Anh, những người được ghi danh có tên trong một cuốn sổ danh dự.
Trước Carnegie, châu Âu đã có những tổ chức tôn vinh người cứu nạn. Hội Nhân đạo Hoàng gia Anh (Royal Humane Society) thành lập năm 1774, ban đầu để phổ biến cách cứu sống người đuối nước, sau đó trao huy chương cho người cứu người. Điều đáng chú ý: tổ chức này ra đời trước hết để dạy kỹ năng cứu, rồi mới tôn vinh.
Bài học từ chính quỹ: can đảm và an toàn
Đọc các câu chuyện được quỹ công bố, người ta thấy một mẫu số chung đáng lo: rất nhiều vụ cứu người đuối nước, cháy nhà mà chính người cứu cũng gặp nạn. Các tổ chức cứu hộ trên thế giới vì vậy luôn nhắc một nguyên tắc với người không được huấn luyện: "với tới, ném, đừng xuống" — chìa sào, dây, cành cây từ bờ; ném vật nổi như phao, can nhựa rỗng; chỉ xuống nước khi đã được đào tạo và có dụng cụ.
Ở Việt Nam, những hướng dẫn tương tự được nhắc trong các chương trình phòng chống đuối nước: hô hoán gọi người, ném phao hoặc vật nổi, gọi cấp cứu 115. Tôn vinh người cứu người là đúng, nhưng thông điệp quan trọng nhất cho trẻ em không phải "hãy lao xuống", mà là "hãy gọi người lớn và dùng cách an toàn". Danh mục khác trên wiki này bàn kỹ ranh giới dũng – liều; bài về tâm lý của người lao vào cứu người lạ đã có ở wiki hào hiệp trong hệ.
Tôn vinh người cứu người ở Việt Nam
Việt Nam cũng có các hình thức ghi nhận hành động dũng cảm cứu người: bằng khen của chính quyền các cấp, các giải thưởng, huy hiệu dành cho thanh thiếu niên có hành động dũng cảm do Đoàn Thanh niên trao. Báo chí địa phương thường đưa tin những người dân cứu người trong lũ lụt, hoả hoạn.
Khi kể những câu chuyện này cho trẻ, có ba điều nên giữ:
- Kể sự thật, nhấn vào cách người ấy suy tính (gọi thêm người, dùng dụng cụ) chứ không chỉ sự liều mình.
- Nói rõ người lớn và trẻ em có những việc khác nhau: trẻ giúp bằng cách chạy gọi người lớn, gọi điện, chỉ chỗ.
- Nếu người cứu đã mất, kể với sự kính trọng nhưng không biến cái chết thành điều đáng noi theo.
Đọc thêm và làm tiếp
- Trang chính thức: carnegiehero.org (Mỹ) và carnegiehero.org.uk (Anh) có kho câu chuyện người được ghi nhận, tìm theo năm, theo loại tình huống.
- Đọc thêm: tiểu sử Andrew Carnegie và bài luận The Gospel of Wealth (1889) của ông về trách nhiệm của người giàu.
- Kỹ năng: cả nhà cùng học một khoá sơ cứu cơ bản và một khoá bơi ở bể có huấn luyện viên — đó là cách chuẩn bị tốt nhất để có ngày giúp được người.
- Câu hỏi để bàn với con: "Vì sao quỹ không trao huy chương cho lính cứu hoả đang làm nhiệm vụ?", "Nếu con thấy bạn bị rơi xuống ao, việc đầu tiên con làm là gì?".
Câu hỏi thường gặp
Quỹ Anh hùng Carnegie là gì?
Là quỹ do Andrew Carnegie lập năm 1904 tại Pittsburgh, Mỹ, trao Huy chương Carnegie cho thường dân tự nguyện liều mạng cứu hoặc cố cứu người khác ở Mỹ và Canada, đồng thời hỗ trợ gia đình người đã hy sinh.
Vì sao Andrew Carnegie lập quỹ anh hùng?
Ông xúc động trước vụ nổ mỏ than Harwick ngày 25/1/1904, nơi hai người là Selwyn Taylor và Daniel Lyle đã mất khi xuống hầm cứu thợ mỏ. Vài tháng sau, ông lập quỹ để tôn vinh những người cứu người như họ.
Ai được nhận Huy chương Carnegie?
Thường dân tự nguyện chịu rủi ro tính mạng ở mức đặc biệt để cứu người khác. Người làm nhiệm vụ cứu hộ theo nghề nghiệp và người cứu thân nhân trong gia đình thường không thuộc diện xét, trừ trường hợp đặc biệt.
Có Quỹ Anh hùng Carnegie ở châu Âu không?
Có. Từ 1908 đến 1911 Carnegie lập các quỹ tương tự ở khoảng một chục nước châu Âu như Anh, Pháp, Đức, Hà Lan, Na Uy, Thuỵ Điển, Thuỵ Sĩ, Đan Mạch, Bỉ, Ý; nhiều quỹ vẫn hoạt động.
Trẻ em nên làm gì khi thấy người đuối nước?
Không tự xuống nước. Hãy hô to gọi người lớn, ném phao hoặc vật nổi như can nhựa rỗng nếu có, chìa sào hoặc dây từ bờ, và nhờ người lớn gọi cấp cứu 115.