Chữ Dũng 勇 trong Hán tự: cấu tạo và cách người xưa hiểu

Chữ Dũng 勇 là chữ hình thanh gồm hai phần: 甬 (dũng) chỉ âm đọc ở trên, và 力 (lực — sức) chỉ nghĩa ở dưới. Chữ có 9 nét, thuộc bộ Lực. Sách Thuyết văn giải tự thời Đông Hán giải: "Dũng, khí dã" — dũng là khí, tức sức lực từ bên trong. Đáng chú ý là có một dạng chữ cổ viết bằng bộ Tâm (心) thay cho bộ Lực, cho thấy người xưa đã nghĩ dũng nằm cả ở sức lẫn ở lòng.

Phân tích cấu tạo chữ 勇

Chữ hình thanh (形聲) là loại chữ chiếm phần lớn trong Hán tự: một phần gợi nghĩa, một phần gợi âm. Với 勇, phần nghĩa là 力, nên người đọc ngay lập tức hiểu chữ này liên quan đến sức. Phần 甬 chủ yếu mượn để ghi âm, đọc là "dũng" theo âm Hán Việt — trùng với âm của cả chữ.

Về nguồn gốc hình vẽ của từng bộ phận, giới văn tự học có nhiều ý kiến. Chữ 力 theo Thuyết văn là hình gân cơ; nhiều nhà nghiên cứu hiện đại dựa trên giáp cốt văn lại cho rằng nó vẽ một nông cụ kiểu cái cày, cái thuổng — sức lực của người làm đồng. Chữ 甬 thì có ý kiến cho là vẽ cái chuông có quai treo, có ý kiến khác. Những chỗ này vẫn đang được bàn, người học chỉ cần nhớ chức năng: 甬 chỉ âm, 力 chỉ nghĩa.

Thuyết văn giải tự: "Dũng là khí"

Thuyết văn giải tự (說文解字) do Hứa Thận soạn, hoàn thành khoảng năm 100 Công nguyên, là bộ từ điển chữ Hán phân tích cấu tạo chữ sớm và quan trọng nhất còn lại. Mục chữ 勇 viết: 勇，气也。从力，甬聲 — "Dũng là khí. Theo bộ Lực, 甬 chỉ âm."

Định nghĩa "dũng là khí" rất đáng ngẫm. "Khí" trong tư tưởng Trung Hoa cổ không chỉ là hơi thở mà là sức sống, sinh lực, tinh thần. Nó nối thẳng tới từ "dũng khí" mà tiếng Việt vẫn dùng: "lấy hết dũng khí để nói". Nó cũng nối tới đoạn nổi tiếng trong sách Mạnh Tử bàn về "khí hạo nhiên" — một thứ khí lớn lao được nuôi bằng sự ngay thẳng, là nền của cái dũng lớn.

Thuyết văn còn ghi các dạng chữ cổ. Trong đó có một dạng viết bằng bộ Tâm 心 (thành 恿), và một dạng khác dùng bộ Qua 戈 (cây giáo). Ba bộ — sức, lòng, vũ khí — cho thấy ba cách người xưa hình dung dũng: sức mạnh thân thể, sức mạnh trong lòng, và sự can đảm nơi chiến trận. Chữ chuẩn về sau chọn bộ Lực.

Chữ Cảm 敢 — nửa kia của "dũng cảm"

Từ "dũng cảm" (勇敢) ghép từ 勇 và 敢. Chữ 敢 (cảm) có nghĩa là dám. Thuyết văn giải: "tiến thủ dã" — tiến tới mà lấy, tức là chủ động bước lên. Hình chữ cổ của 敢 thường được các nhà văn tự học giải thích liên quan đến việc dùng tay cầm vật mà tiến tới, dù chi tiết còn nhiều cách đọc.

Ghép lại, "dũng cảm" là có sức bên trong (dũng) và dám bước tới (cảm). Một số nhà ngôn ngữ học cho rằng chữ "dám" thuần Việt có quan hệ với âm cổ của chữ 敢, nhưng đây là giả thuyết, chưa phải kết luận chung.

Họ hàng của chữ 勇 trong tiếng Việt

Chữ Dũng có mặt trong rất nhiều từ Hán Việt:

• Dũng khí (勇氣): sức mạnh tinh thần để dám làm.
• Dũng sĩ (勇士): người có sức mạnh và can đảm.
• Dũng tướng (勇將): vị tướng gan dạ.
• Dũng mãnh (勇猛): mạnh mẽ, khí thế.
• Anh dũng (英勇): dũng cảm xuất sắc, đáng ngợi ca.
• Nghĩa dũng (義勇): dũng cảm vì việc nghĩa.
• Trí dũng song toàn (智勇雙全): vừa trí vừa dũng.
• Hữu dũng vô mưu (有勇無謀): có dũng không có mưu.

Ở các nước dùng chữ Hán, chữ này cũng sống khoẻ: tiếng Nhật có 勇気 (yūki — dũng khí), tiếng Hàn có 용기 (yonggi), tiếng Trung hiện đại dùng 勇敢 (yǒnggǎn). Tên người Việt "Dũng" cũng bắt nguồn từ chữ này, là một trong những tên nam phổ biến.

Chữ sợ có bộ Tâm, chữ dũng có bộ Lực

Một quan sát thú vị khi đặt các chữ cạnh nhau: phần lớn chữ chỉ nỗi sợ trong Hán tự đều mang bộ Tâm (忄/心):

Người xưa có vẻ coi sợ là chuyện của lòng, còn dũng là chuyện của sức — của hành động. Đây là một cách đọc gợi ý, không phải quy luật văn tự, nhưng nó trùng với cách nghĩ hiện đại: nỗi sợ là cảm xúc; can đảm thể hiện bằng việc làm. Và dạng cổ 恿 có bộ Tâm nhắc ta rằng sức mạnh ấy vẫn bắt đầu từ trong lòng.

Chữ Dũng trong kinh sách

Chữ 勇 xuất hiện ở nhiều câu kinh điển mà người Việt học Nho từng thuộc lòng:

• "Dũng giả bất cụ" (勇者不懼) — người dũng không sợ (Luận ngữ, thiên Tử Hãn).
• "Tri sỉ cận hồ dũng" (知恥近乎勇) — biết xấu hổ thì gần với dũng (Trung dung, chương 20).
• "Kiến nghĩa bất vi, vô dũng dã" (見義不為，無勇也) — thấy việc nghĩa mà không làm là không có dũng (Luận ngữ, thiên Vi chính).
• "Từ cố năng dũng" (慈故能勇) — vì có lòng thương nên dũng được (Đạo Đức Kinh, chương 67).

Danh mục "Dũng cảm là gì" trên wiki này có bài riêng bàn tư tưởng trí – nhân – dũng. Ở đây chỉ cần thấy: chữ dũng hiếm khi đứng một mình trong kinh sách, mà luôn đi kèm nghĩa, nhân, trí hay lòng thương.

Tập viết chữ 勇 cùng con

• Thứ tự nét: viết phần 甬 trước (7 nét), rồi bộ 力 ở dưới (2 nét) — tổng 9 nét. Nét móc của 力 kéo dài tạo dáng vững cho chữ.
• Cách nhớ cho trẻ: "Phía trên là cái lối đi, phía dưới là sức mạnh. Dũng cảm là có sức để bước trên con đường của mình." Đây là cách nhớ, không phải nghĩa gốc — nói rõ với con như vậy.
• Thư pháp: chữ Dũng là một chữ có thể xin ông đồ viết dịp đầu năm ở Văn Miếu hay các phố ông đồ ngày Tết. Có thể dẫn con đi xem và hỏi ý nghĩa.

Đọc thêm và làm tiếp

• Tra cứu: Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh; Hán Việt tự điển của Thiều Chửu — cả hai có mục chữ 勇 và các từ ghép.
• Tham khảo chuyên sâu: các bản chú giải Thuyết văn giải tự, nổi tiếng nhất là bản của Đoàn Ngọc Tài (thời Thanh).
• Tham quan: Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội) dịp đầu năm để xem cho chữ; các bảo tàng có bia, hoành phi chữ Hán để tìm chữ 勇.