Ngày 6 tháng 7 năm 1885, cậu bé Joseph Meister 9 tuổi ở vùng Alsace, bị chó dại cắn hai ngày trước, được tiêm mũi đầu tiên của phương pháp phòng dại do Louis Pasteur nghiên cứu. Pasteur không phải bác sĩ nên không tự tiêm; mũi tiêm do bác sĩ Jacques-Joseph Grancher thực hiện, sau khi bác sĩ Alfred Vulpian xem xét ca bệnh. Joseph sống sót. Đây là câu chuyện can đảm có trách nhiệm: dám làm điều chưa ai làm, nhưng làm trong giới hạn hiểu biết và có người đúng chuyên môn cùng gánh.
Bệnh dại năm 1885: một bản án chắc chắn
Vào cuối thế kỷ 19, bệnh dại đã phát thì gần như chắc chắn tử vong, và điều đó đến nay vẫn đúng. Người bị chó dại cắn chỉ có thể chờ, với những cách xử lý thô sơ như đốt vết thương. Điều mà người thời đó chưa hiểu rõ là tác nhân gây bệnh: virus quá nhỏ để thấy dưới kính hiển vi quang học.
Pasteur đã nổi tiếng với các công trình về lên men, về bệnh tằm, bệnh than ở cừu và vắc xin tả gà. Từ đầu thập niên 1880, ông cùng các cộng sự, trong đó có Émile Roux, tìm cách làm yếu tác nhân gây dại bằng cách lấy tuỷ sống của thỏ nhiễm bệnh, phơi khô trong bình nhiều ngày. Tuỷ càng khô lâu thì càng yếu. Tiêm cho chó lần lượt từ loại yếu đến loại mạnh, họ thấy chó có thể được bảo vệ.
Một điểm then chốt: bệnh dại ở người thường ủ bệnh khá lâu sau khi bị cắn. Khoảng thời gian ấy mở ra cơ hội tiêm phòng sau khi đã phơi nhiễm, để cơ thể kịp tạo miễn dịch trước khi bệnh phát.
Diễn biến ca Joseph Meister
| Ngày | Sự việc |
|---|---|
| 4/7/1885 | Joseph Meister, 9 tuổi, bị một con chó dại cắn nhiều vết trên đường đến trường ở vùng Alsace. |
| 6/7/1885 | Mẹ cậu đưa cậu đến Paris gặp Pasteur. Pasteur hỏi ý kiến bác sĩ Vulpian và Grancher. Hai bác sĩ đánh giá cậu bé có nguy cơ rất cao. Tối hôm đó, Grancher tiêm mũi đầu tiên. |
| Khoảng 10 ngày sau đó | Cậu bé được tiêm tổng cộng khoảng mười ba mũi, độc lực tăng dần, mũi cuối là loại mạnh nhất. |
| Những tháng sau | Joseph không phát bệnh. Pasteur công bố kết quả trước Viện Hàn lâm Khoa học Pháp vào tháng 10/1885. |
Sau ca này, người bị chó dại cắn từ khắp châu Âu và xa hơn kéo đến Paris. Viện Pasteur ở Paris được thành lập, khánh thành năm 1888, phần lớn nhờ tiền quyên góp của công chúng.
Vì sao Pasteur không tự tiêm
Pasteur là nhà hoá học và nhà vi sinh học, không có bằng y khoa. Ở Pháp khi đó, tiêm điều trị cho người bệnh là việc của bác sĩ. Ông cũng biết rõ rủi ro: phương pháp mới chỉ được thử trên động vật, và nếu cậu bé chết, người ta có thể quy cho mũi tiêm.
Ông đã không đơn độc quyết định. Ông hỏi ý kiến hai bác sĩ có uy tín, để họ đánh giá ca bệnh và nhận phần việc đúng chuyên môn của họ. Theo các tư liệu thời đó, Pasteur rất lo lắng suốt những ngày Joseph được tiêm và mất ngủ nhiều đêm. Đó không phải sự thiếu dũng cảm. Đó là cảm giác bình thường của người biết mình đang đánh cược điều gì.
Dũng cảm hay liều lĩnh
Câu hỏi này đáng được đặt ra thẳng. Tiêm một phương pháp chưa từng thử trên người cho một đứa trẻ, nghe qua có vẻ liều. Điều khiến nó gần với dũng cảm hơn là các yếu tố sau:
- Không có lựa chọn tốt hơn. Với một đứa trẻ bị cắn nhiều vết, các bác sĩ đánh giá nguy cơ phát bệnh rất cao, mà bệnh dại đã phát thì không chữa được.
- Có cơ sở. Phương pháp đã được thử trên động vật, có lý thuyết về thời gian ủ bệnh.
- Đúng người đúng việc. Bác sĩ đánh giá và tiêm, nhà khoa học cung cấp phương pháp.
- Có sự đồng ý của gia đình. Mẹ cậu bé tìm đến và đồng ý.
Liều lĩnh là làm khi có cách khác an toàn hơn, làm khi không hiểu mình đang làm gì, hoặc làm việc vượt chuyên môn mà không có người kiểm tra. Ca Joseph Meister cho thấy can đảm khoa học cần có cả ba thứ: hiểu biết, sự khiêm tốn trước giới hạn của mình, và trách nhiệm chia sẻ.
Cũng cần nói thêm, theo tinh thần trung thực của khoa học: sử gia Gerald Geison, trong sách The Private Science of Louis Pasteur (1995), đọc sổ tay phòng thí nghiệm của Pasteur và cho rằng số liệu thử nghiệm trên động vật trước ca Meister không chắc chắn như cách Pasteur trình bày công khai. Đánh giá này vẫn được tranh luận, nhưng nó nhắc ta rằng ngay cả người hùng khoa học cũng cần được nhìn bằng con mắt tỉnh táo. Ngày nay, mọi phương pháp mới đều phải qua thử nghiệm lâm sàng có hội đồng đạo đức giám sát, chính vì không muốn mỗi ca bệnh phụ thuộc vào can đảm của một cá nhân.
Joseph Meister sau này
Cậu bé lớn lên và gắn bó với Viện Pasteur, nhiều năm làm người trông coi ở đây. Câu chuyện của ông thường được kể như một vòng tròn khép lại: đứa trẻ được cứu sống về sau ở lại giữ gìn nơi đã cứu mình.
Bài học an toàn hôm nay: bị chó mèo cắn phải làm gì
Hơn một thế kỷ sau, bệnh dại vẫn gần như luôn tử vong khi đã phát, nhưng phòng được nếu xử lý đúng và kịp thời. Đây là phần quan trọng nhất cho người đọc:
- Rửa ngay vết thương bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trong nhiều phút.
- Đến cơ sở y tế ngay để được bác sĩ đánh giá và tư vấn tiêm phòng dại, kể cả khi con vật là chó nhà, trông khoẻ mạnh, hoặc vết cắn nhỏ.
- Không đắp lá, không đắp thuốc nam, không tự băng kín rồi "chờ theo dõi con vật" thay cho việc đi khám.
- Dạy trẻ: bị chó mèo cắn hay cào phải nói ngay với người lớn, không giấu vì sợ bị mắng.
Nếu muốn nói với con về can đảm qua câu chuyện này, hãy nhấn vào đây: Joseph và mẹ cậu đã dũng cảm khi đi một chặng đường dài để tìm người giúp, thay vì giấu đi hay cầu may. Đi khám ngay, nói thật với người lớn, chịu tiêm dù sợ kim: đó là phiên bản dũng cảm mà mọi đứa trẻ đều làm được.
Đọc thêm / làm tiếp
- Bảo tàng Pasteur trong Viện Pasteur ở Paris, nơi giữ căn hộ và phòng làm việc của ông.
- Viện Pasteur ở Việt Nam: TP.HCM và Nha Trang, đều có lịch sử từ cuối thế kỷ 19; ở Nha Trang có khu lưu niệm Alexandre Yersin, học trò của trường phái Pasteur.
- Sách cho trẻ: các tiểu sử Pasteur dành cho thiếu nhi thường có chương về Joseph Meister; khi đọc, cùng con dừng lại ở đoạn hai bác sĩ được hỏi ý kiến và hỏi con vì sao chi tiết đó quan trọng.
- Câu hỏi để nói chuyện: "Nếu con bị một con chó cắn nhẹ, con sẽ làm gì đầu tiên?" Để con trả lời, rồi cùng tập lại các bước.
Câu hỏi thường gặp
Joseph Meister là ai?
Joseph Meister là cậu bé 9 tuổi ở Alsace, bị chó dại cắn ngày 4/7/1885 và là người đầu tiên được điều trị bằng phương pháp phòng dại của Pasteur từ ngày 6/7/1885. Cậu sống sót và sau này gắn bó nhiều năm với Viện Pasteur ở Paris.
Ai là người tiêm vắc xin dại cho Joseph Meister?
Mũi tiêm do bác sĩ Jacques-Joseph Grancher thực hiện, sau khi ông và bác sĩ Alfred Vulpian xem xét ca bệnh. Pasteur là nhà khoa học, không có bằng y khoa nên không tự tiêm cho người bệnh.
Joseph Meister được tiêm bao nhiêu mũi?
Theo các tài liệu thường dẫn, cậu được tiêm khoảng mười ba mũi trong chừng mười ngày, độc lực tăng dần. Vật liệu tiêm là tuỷ sống thỏ nhiễm dại được làm khô với thời gian khác nhau để giảm độc lực.
Vì sao có thể tiêm phòng dại sau khi đã bị cắn?
Bệnh dại thường có thời gian ủ bệnh khá dài trước khi phát. Tiêm phòng ngay sau phơi nhiễm giúp cơ thể kịp tạo miễn dịch trước khi bệnh xuất hiện, vì thế bị chó mèo cắn phải đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt.
Bị chó cắn phải làm gì ngay?
Rửa vết thương bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trong nhiều phút, rồi đến cơ sở y tế ngay để được tư vấn tiêm phòng dại. Không đắp lá, không tự chờ theo dõi con vật thay cho việc đi khám.