Bùi Viện (1839–1878) là quan nhà Nguyễn được coi là người Việt đầu tiên sang Mỹ với tư cách sứ giả, khoảng những năm 1873–1875, dưới thời vua Tự Đức. Ông vượt Thái Bình Dương để tìm một đồng minh giúp Đại Nam đối trọng với Pháp, và theo các bản kể đã gặp Tổng thống Ulysses Grant. Chuyến đi không đạt mục tiêu ngoại giao, và nhiều chi tiết về nó dựa vào ghi chép muộn. Nhưng tầm nhìn và lòng gan dạ của một người dám đi xa đến thế vào thời ấy thì không ai phủ nhận.
Đại Nam những năm 1860–1870: cửa đóng giữa lúc bão tới
Từ 1858, Pháp nổ súng ở Đà Nẵng rồi chiếm Gia Định. Năm 1862, triều Nguyễn phải ký hoà ước nhường ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ; năm 1867, Pháp chiếm nốt ba tỉnh miền Tây. Năm 1873, Pháp đánh thành Hà Nội lần thứ nhất. Năm 1874, hoà ước Giáp Tuất thừa nhận cả sáu tỉnh Nam Kỳ thuộc Pháp.
Trong triều, nhiều người hiểu rằng không thể chỉ dựa vào súng đạn cũ. Có người như Nguyễn Trường Tộ dâng điều trần xin canh tân. Có người nghĩ đến việc tìm một cường quốc khác làm đối trọng. Bùi Viện thuộc nhóm thứ hai, và ông là người thật sự lên đường.
Bùi Viện là ai
- Quê: làng Trình Phố, thuộc phủ Kiến Xương, trấn Sơn Nam xưa (nay thuộc vùng Thái Bình cũ).
- Học vấn: đỗ cử nhân năm 1868.
- Việc làm nổi bật trước chuyến đi: được giao lo việc ở vùng cửa biển Bắc Kỳ, đề xuất mở mang cảng biển và tổ chức lực lượng tuần tra trên biển để dẹp cướp biển đang hoành hành vùng duyên hải.
- Mất: năm 1878, khi mới khoảng 39 tuổi.
Điều đáng nói là ông không xuất thân từ đường ngoại giao, không biết tiếng Anh. Ông được tiến cử vì có hiểu biết thực tế về biển và thương mại, thứ mà rất ít quan lại thời đó có.
Chuyến đi theo các bản kể
| Mốc | Sự việc (theo các bản kể phổ biến) |
|---|---|
| 1873 | Bùi Viện sang Hương Cảng (Hồng Kông), tìm hiểu tình hình, gặp lãnh sự Mỹ ở đây và được giới thiệu sang Mỹ. |
| 1873–1874 | Đi tàu qua Thái Bình Dương, ghé Nhật Bản, đến bờ tây nước Mỹ rồi sang Washington. |
| Khoảng 1874 | Được tiếp kiến Tổng thống Ulysses Grant; vì không mang quốc thư chính thức nên không thể bàn chuyện liên minh. |
| 1875 | Về nước, tâu trình với vua Tự Đức, được giao quốc thư. |
| Sau 1875 | Sang lần thứ hai nhưng không đạt được kết quả; phía Mỹ không còn mặn mà với việc can thiệp ở Đông Nam Á. |
Mỹ thời đó vừa ra khỏi nội chiến (1861–1865) và đang tập trung tái thiết trong nước. Đường sắt xuyên lục địa nối bờ tây với bờ đông mới hoàn thành năm 1869. Một sứ giả từ Viễn Đông đến xin liên minh để đối đầu với Pháp là điều chính quyền Mỹ khi ấy không có lý do gì để nhận lời.
Chỗ cần thận trọng: ghi chép muộn
Phần lớn chi tiết về chuyến đi của Bùi Viện, nhất là cuộc gặp với Tổng thống Grant, đến từ các tài liệu viết sau, trong đó có ghi chép trong gia đình, truyện kể và các bài nghiên cứu thế kỷ 20 dựa vào những nguồn ấy. Phía Mỹ chưa có văn bản được công bố rộng rãi xác nhận đầy đủ từng bước. Đây là lý do các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận về ngày tháng, lộ trình và mức độ chính thức của các cuộc gặp.
Điều có thể nói chắc là: Bùi Viện đã được triều Nguyễn cử ra nước ngoài tìm đường ngoại giao với phương Tây, đã đi xa hơn hầu hết quan lại cùng thời, và mục tiêu tìm đồng minh không thành. Khi kể, nên dùng "theo các bản kể" cho chi tiết gặp Grant.
Lòng can đảm của người đi trước
Đi vào nơi không có bản đồ
Thử hình dung: không biết tiếng, không có người quen, không có lãnh sự quán nào của nước mình ở bên kia đại dương, không có cách nhắn tin về nhà. Chỉ một chuyến tàu vượt Thái Bình Dương thời đó đã mất nhiều tuần, có rủi ro bão biển, bệnh tật. Can đảm ở đây là chấp nhận một sự bất định gần như tuyệt đối vì một mục tiêu lớn.
Đi ngược nếp nghĩ của triều đình
Triều Nguyễn khi đó còn dè dặt với phương Tây. Đề xuất tìm đồng minh ở một nước xa lạ là ý tưởng mới, dễ bị nghi ngờ. Người dám đứng ra nhận việc này phải chấp nhận rủi ro thất bại trước mặt cả triều.
Can đảm không bảo đảm thành công
Bùi Viện không đạt được mục tiêu. Đây là phần quan trọng của câu chuyện, đặc biệt khi kể cho trẻ: dũng cảm không phải là chắc thắng. Có khi ta làm điều đúng, đáng làm, đã cố hết sức, mà kết quả vẫn không như mong muốn. Điều đó không làm việc ta làm kém giá trị đi.
Những đóng góp khác thường bị quên
Ngoài chuyến sang Mỹ, Bùi Viện được nhắc đến với những đề xuất thực tế cho vùng biển phía bắc: mở mang cảng ở cửa sông vùng Hải Phòng ngày nay, tổ chức lực lượng đi tuần để dẹp cướp biển, khuyến khích buôn bán. Những việc này cho thấy ông nghĩ về sức mạnh của đất nước theo hướng kinh tế và biển cả, một tư duy hiếm trong giới quan lại xuất thân khoa cử.
Ở quê ông ngày nay vẫn có nơi thờ tự. Nhiều nơi đặt tên đường Bùi Viện, trong đó con phố ở trung tâm TP.HCM là nổi tiếng nhất, dù nhiều người đi qua không biết tên phố là của ai.
Bài học cho người đọc hôm nay
Ít ai phải vượt đại dương làm sứ giả. Nhưng tinh thần "đi trước, đi xa, chịu rủi ro không biết trước" thì vẫn hiện diện:
- Người trẻ lần đầu đi học hoặc làm việc ở nước ngoài, không biết ai.
- Người đầu tiên trong gia đình vào đại học, không có ai chỉ đường.
- Người dám đề xuất một cách làm mới ở chỗ làm, biết rằng có thể bị bác.
Nhưng câu chuyện cũng nhắc một điều: Bùi Viện không đi mù quáng. Ông đến Hương Cảng trước, tìm hiểu, gặp người có thể giới thiệu, rồi mới đi tiếp. Can đảm đi kèm chuẩn bị. Người trẻ muốn "đi xa" hôm nay cũng vậy: học ngôn ngữ, tìm hiểu nơi đến, có kế hoạch an toàn, có người để liên lạc. Liều lĩnh là đi mà không cần biết gì; dũng cảm là biết hết những gì có thể biết, rồi vẫn đi.
Đọc thêm / làm tiếp
- Nơi thờ tự ông ở quê (vùng Kiến Xương, Thái Bình cũ): hỏi người địa phương và con cháu dòng họ, nghe họ kể rồi so với sách.
- Đọc về thời Tự Đức: các sách lịch sử triều Nguyễn nửa cuối thế kỷ 19 để hiểu vì sao triều đình loay hoay giữa đóng và mở cửa; đặt cạnh câu chuyện Nguyễn Trường Tộ để thấy hai hướng tìm lối ra.
- Hoạt động với trẻ lớn: lấy bản đồ thế giới, cùng vẽ lộ trình Huế – Hồng Kông – Nhật Bản – bờ tây nước Mỹ – Washington. Hỏi con: nếu đi bằng tàu hơi nước thì mất bao lâu, cần chuẩn bị gì.
- Câu hỏi để nói chuyện: "Bùi Viện không thành công. Vậy người ta vẫn nhớ ông vì điều gì?"
Câu hỏi thường gặp
Bùi Viện là ai?
Bùi Viện (1839–1878) là quan triều Nguyễn quê ở vùng Thái Bình cũ, đỗ cử nhân năm 1868. Ông được biết đến là người Việt đầu tiên sang Mỹ với tư cách sứ giả, khoảng 1873–1875, để tìm đồng minh giúp Đại Nam đối phó với Pháp.
Bùi Viện có gặp Tổng thống Mỹ không?
Theo các bản kể phổ biến, ông được Tổng thống Ulysses Grant tiếp nhưng vì không có quốc thư nên không thể bàn chính thức. Nhiều chi tiết của cuộc gặp dựa vào ghi chép muộn, nên nhà nghiên cứu vẫn thận trọng về ngày tháng và mức độ chính thức.
Vì sao chuyến đi của Bùi Viện không thành công?
Lần đầu ông không mang quốc thư nên phía Mỹ không thể đàm phán. Khi có quốc thư và sang lần hai, chính sách của Mỹ không quan tâm đến việc can thiệp ở Đông Nam Á, nhất là khi điều đó có thể gây căng thẳng với Pháp.
Đường Bùi Viện ở TP.HCM đặt theo tên ai?
Con đường mang tên nhà ngoại giao thời Nguyễn Bùi Viện, người vượt Thái Bình Dương sang Mỹ những năm 1870. Tên ông cũng được đặt cho đường phố ở nhiều tỉnh thành khác.
Bùi Viện mất năm nào?
Ông mất năm 1878, khi khoảng 39 tuổi, không lâu sau chuyến đi sang Mỹ lần thứ hai. Ông được thờ tự ở quê nhà vùng Kiến Xương, Thái Bình cũ.