Nguyễn Thị Duệ là người phụ nữ được truyền tụng đã giả trai đi thi và đỗ đầu dưới thời nhà Mạc, vào lúc khoa cử chỉ dành cho nam giới. Phần lớn những gì ta biết về bà đến từ truyền thuyết, gia phả và ghi chép muộn ở quê, không phải từ chính sử hay danh sách tiến sĩ chính thức. Vì thế, câu chuyện nên được kể như một truyền thuyết có cơ sở dân gian mạnh, với giá trị lớn nhất là hình ảnh một người dám bước vào nơi mình bị cấm cửa.
Vì sao phụ nữ không được đi thi
Từ khi khoa cử Nho học được tổ chức ở Đại Việt (khoa thi đầu tiên năm 1075 thời Lý), con đường thi đỗ làm quan chỉ mở cho nam giới. Phụ nữ có thể biết chữ, thậm chí rất giỏi chữ, nhất là trong các gia đình nho học, nhưng không được ghi tên vào trường thi. Không có điều luật nào phải viết riêng để cấm; cả hệ thống được dựng sẵn cho đàn ông.
Trong suốt gần chín thế kỷ khoa cử, những người phụ nữ nổi tiếng về chữ nghĩa như Đoàn Thị Điểm hay Hồ Xuân Hương đều nổi danh bằng thơ văn, không phải bằng bảng vàng. Đó là phông nền để hiểu vì sao câu chuyện Nguyễn Thị Duệ lại gây ấn tượng mạnh đến vậy.
Câu chuyện theo các bản kể phổ biến
Các bản kể không hoàn toàn khớp nhau, nhưng có một khung chung:
- Quê quán. Bà được cho là người vùng Chí Linh, thuộc xứ Hải Dương xưa. Ở quê vẫn còn nơi thờ bà.
- Tuổi nhỏ. Bà thông minh, ham học, cải trang thành con trai để theo học ở trường làng hoặc với thầy đồ.
- Đi thi. Vào cuối thế kỷ 16 hoặc đầu thế kỷ 17, khi nhà Mạc đã mất Thăng Long và giữ vùng Cao Bằng, bà giả trai dự một khoa thi do triều Mạc mở ở đó và đỗ đầu.
- Bị phát hiện. Thân phận nữ của bà bị lộ. Thay vì trị tội, vua Mạc quý tài, giữ bà lại; có bản nói bà được giao dạy học cho cung nữ, có bản nói bà được tuyển vào cung.
- Sau nhà Mạc. Khi họ Mạc ở Cao Bằng thất bại, bà về với triều Lê – Trịnh, tiếp tục được trọng dụng vì học vấn. Một số bản nói bà được phong tước hiệu trong cung.
Mỗi bước trong danh sách trên đều có dị bản. Tên tước hiệu, năm sinh năm mất, việc bà đỗ khoa nào, đỗ hạng gì, đều không thống nhất giữa các tài liệu.
Sử liệu và truyền thuyết: tách cho rõ
| Chi tiết | Tình trạng |
|---|---|
| Thời Mạc có các khoa thi, kể cả giai đoạn họ Mạc giữ Cao Bằng | Có cơ sở lịch sử về bối cảnh |
| Một người phụ nữ tên Nguyễn Thị Duệ giả trai đi thi | Truyền thuyết, ghi chép ở địa phương và tài liệu muộn |
| Đỗ đầu, được gọi là "nữ tiến sĩ" hay "nữ trạng nguyên" | Không thấy trong các danh sách tiến sĩ chính thức được biết đến |
| Bị phát hiện mà không bị trị tội, được dùng làm thầy dạy | Truyền thuyết, nhiều dị bản |
| Được thờ tự ở quê | Có thực, là tín ngưỡng địa phương |
Vì sao khó kiểm chứng? Khoa thi của nhà Mạc ở Cao Bằng diễn ra trong lúc chiến sự, tài liệu thất lạc nhiều, và triều sau là Lê – Trịnh coi nhà Mạc là "nguỵ", ít muốn lưu giữ ghi chép của đối thủ. Một người đỗ ở đó, lại là phụ nữ bị lộ thân phận, rất dễ biến mất khỏi văn bản chính thức. Điều đó giải thích được sự im lặng của chính sử, nhưng không chứng minh câu chuyện là thật. Người viết cẩn thận nên giữ cả hai ý.
Các danh xưng như "nữ tiến sĩ đầu tiên của Việt Nam" xuất hiện khá nhiều trên báo và mạng. Khi dùng, nên viết "được dân gian tôn là" thay vì khẳng định như một sự kiện đã được xác minh.
Vì sao truyền thuyết này vẫn đáng kể
Một câu chuyện không được chứng minh trọn vẹn vẫn có thể nói lên điều có thật: nó cho biết người đời sau mong mỏi gì, ngưỡng mộ gì. Truyền thuyết Nguyễn Thị Duệ sống được qua mấy trăm năm vì nó trả lời một câu hỏi mà ai cũng ngầm hỏi: nếu được thi, phụ nữ có đỗ không?
Can đảm khi bước vào nơi bị cấm cửa
Giả trai đi thi không phải chuyện đùa. Bị lộ có thể bị coi là lừa dối triều đình. Theo truyền thuyết, bà vẫn làm, vì con đường học vấn với bà đáng giá hơn sự an toàn của việc ngồi yên. Đây là kiểu can đảm của người phá rào: không phá bằng sức, mà bằng năng lực.
Chọn đúng sân để chứng minh
Bà không chứng minh mình bằng tranh cãi suông. Bà vào trường thi, nơi người ta chấm bài chứ không chấm giới tính. Điều này gợi một bài học thực tế: muốn được công nhận, nhiều khi cách thuyết phục nhất là làm tốt đúng việc mà người khác nghĩ mình không làm được.
Lòng độ lượng của người cầm quyền
Chi tiết vua Mạc không trị tội mà trọng dụng cũng đáng để ý. Trong câu chuyện, can đảm của một người cần sự rộng lượng của người khác mới thành kết quả tốt. Đó là phần mà chúng ta, khi ở vị trí có quyền quyết định, cũng có thể học.
Giống và khác những chuyện giả trai khác
Văn hoá nhiều nơi có chuyện phụ nữ cải trang nam để vào thế giới đàn ông. Có người là nhân vật lịch sử có tài liệu rõ, như Jeanne Baret, người Pháp đi theo đoàn thám hiểm Bougainville thế kỷ 18 trong vai một người hầu nam. Có người là nhân vật văn học, như các nàng giả trai đi học trong truyện kể Trung Hoa. Câu chuyện Nguyễn Thị Duệ nằm ở giữa: có người thật được thờ, có quê quán cụ thể, nhưng các chi tiết then chốt thì chưa có văn bản đương thời xác nhận.
Điểm riêng của bà là con đường học vấn và khoa cử, rất đặc trưng cho văn hoá Nho học Việt Nam, nơi chữ nghĩa là thang bậc của địa vị.
Kể cho con và cho học sinh thế nào
Với trẻ nhỏ, có thể kể gọn: "Ngày xưa con gái không được đi thi. Có một cô gái rất giỏi chữ đã cải trang thành con trai để được đi thi, và người ta kể rằng cô đỗ đầu." Sau đó nói thêm: "Đây là chuyện dân gian truyền lại, các nhà sử học chưa tìm thấy giấy tờ thời ấy chép chuyện này." Trẻ hoàn toàn hiểu được rằng có chuyện chắc chắn và có chuyện người ta kể lại.
Với học sinh viết bài nghị luận, đây là dẫn chứng tốt về ý chí học tập và vượt định kiến, miễn là ghi rõ "theo truyền thuyết". Ghi sai thành "sử chép" là dễ mất điểm với giáo viên kỹ tính.
Câu hỏi hay để mở rộng: "Hôm nay còn chỗ nào mà một số người vẫn bị cho là 'không hợp' chỉ vì họ là con gái, con trai, người lớn tuổi hay người khuyết tật?" Đây là cách nối truyền thuyết với đời sống mà không cần giảng giải.
Đọc thêm / làm tiếp
- Tìm hiểu lịch sử khoa cử: Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội có các bia tiến sĩ thời Lê và Mạc. Đưa con đến, cùng tìm hiểu một khoa thi diễn ra thế nào và vì sao danh sách toàn tên nam giới.
- Nơi thờ ở quê bà: vùng Chí Linh vẫn giữ tín ngưỡng thờ bà. Khi đến, nên nghe người địa phương kể và để ý những chỗ các bản kể khác nhau.
- Đọc về phụ nữ và chữ nghĩa thời phong kiến: thơ Đoàn Thị Điểm (bản dịch Chinh phụ ngâm thường được gán cho bà, cũng có tranh luận về người dịch) và thơ Hồ Xuân Hương.
- Bài tập cho học sinh: viết hai đoạn ngắn về cùng một nhân vật, một đoạn chỉ dùng điều chắc chắn, một đoạn dùng cả truyền thuyết, rồi so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Thị Duệ là ai?
Nguyễn Thị Duệ là người phụ nữ được truyền tụng đã cải trang nam giới để đi thi dưới thời nhà Mạc và đỗ đầu, quê vùng Chí Linh xứ Hải Dương xưa. Câu chuyện chủ yếu đến từ truyền thuyết và ghi chép muộn ở địa phương, chưa được chính sử xác nhận.
Nguyễn Thị Duệ có phải nữ tiến sĩ đầu tiên của Việt Nam không?
Dân gian và nhiều bài báo tôn bà như vậy, nhưng tên bà không có trong các danh sách tiến sĩ chính thức được biết đến. Cách viết thận trọng là "được dân gian tôn là nữ tiến sĩ", kèm ghi chú đây là truyền thuyết.
Vì sao phụ nữ thời xưa không được đi thi?
Khoa cử Nho học ở Việt Nam từ thời Lý đến thời Nguyễn được tổ chức để tuyển quan lại, mà quan trường thời đó chỉ dành cho nam giới. Phụ nữ có thể học chữ trong gia đình nhưng không được dự thi.
Câu chuyện Nguyễn Thị Duệ xảy ra thời nào?
Theo các bản kể, chuyện diễn ra cuối thế kỷ 16 hoặc đầu thế kỷ 17, khi nhà Mạc đã rời Thăng Long và giữ vùng Cao Bằng. Niên đại cụ thể không thống nhất giữa các nguồn.
Có nên dùng Nguyễn Thị Duệ làm dẫn chứng trong bài văn không?
Có thể, nhất là khi viết về ý chí học tập hay vượt định kiến. Nên ghi rõ "theo truyền thuyết" hoặc "tương truyền" để bài viết chính xác và không bị bắt lỗi dẫn chứng.