Nguyễn Trường Tộ (khoảng 1828–1871) là nhà tư tưởng canh tân người Nghệ An, đã dâng vua Tự Đức nhiều bản điều trần trong khoảng 1863–1871, đề nghị cải cách giáo dục, kinh tế, quân sự và mở rộng giao thiệp với phương Tây. Cái dũng của ông nằm ở chỗ nói thẳng với triều đình những điều trái nếp nghĩ thời đó, trong khi bản thân là người Công giáo và từng làm việc cho Pháp nên luôn bị nghi ngờ. Các đề nghị của ông phần lớn không được thực hiện trọn vẹn, nhưng cũng không phải bị gạt bỏ hoàn toàn như cách kể thường gặp.
Một người học trò lạ của làng Bùi Chu
Nguyễn Trường Tộ sinh ở làng Bùi Chu, đất Hưng Nguyên, Nghệ An, trong một gia đình theo đạo Công giáo. Ông học chữ Hán từ nhỏ, nổi tiếng hay chữ đến mức người trong vùng gọi đùa là "Trạng Tộ". Nhưng vì là người Công giáo trong thời triều đình cấm đạo, con đường khoa cử với ông gần như đóng.
Ông gặp giám mục người Pháp Gauthier (tên Việt là Ngô Gia Hậu), dạy chữ Hán cho giám mục và học lại tiếng Pháp, kiến thức phương Tây. Theo nhiều tài liệu, ông có thời gian ra nước ngoài vào khoảng cuối thập niên 1850, đầu thập niên 1860; hành trình cụ thể (đi những đâu, ở bao lâu) vẫn được các nhà nghiên cứu bàn luận. Chắc chắn là ông có vốn hiểu biết về khoa học, kỹ thuật, kinh tế phương Tây vượt xa hầu hết người Việt cùng thời.
Khi Pháp đánh chiếm Gia Định, ông làm thông ngôn cho phía Pháp một thời gian ngắn đầu thập niên 1860. Chính chi tiết này về sau khiến nhiều người trong triều nghi ngại mọi lời ông nói.
Những bản điều trần: ông đã viết gì
Từ khoảng năm 1863 đến khi mất năm 1871, Nguyễn Trường Tộ gửi lên triều đình nhiều bản điều trần và văn bản kiến nghị. Số lượng được các nhà nghiên cứu thống kê khác nhau, thường nói khoảng vài chục bản còn lưu. Nội dung trải rộng:
| Lĩnh vực | Ý chính trong các điều trần |
|---|---|
| Giáo dục | Bớt lối học từ chương, thêm các môn thực dụng như thiên văn, địa lý, cơ khí, nông học; cử người ra nước ngoài học. |
| Kinh tế | Khai mỏ, mở mang công nghệ, phát triển buôn bán và đóng tàu. |
| Ngoại giao | Mở rộng giao thiệp với nhiều nước phương Tây để không lệ thuộc một nước; hiểu luật lệ quốc tế. |
| Quân sự | Hiện đại hoá vũ khí, huấn luyện; đồng thời khuyên cân nhắc thời thế, không đánh khi chưa đủ sức. |
| Tôn giáo | Bàn về hoà giải lương – giáo, chấm dứt chia rẽ trong nước. |
Một văn bản hay được nhắc nhất là Tế cấp bát điều (Tám điều cấp bách) năm 1867, tóm tắt những việc ông cho là phải làm ngay để cứu nước.
Triều đình có nghe không
Cách kể quen thuộc là "Tự Đức bỏ ngoài tai mọi điều trần". Thực tế phức tạp hơn. Một số việc ông đề xuất đã được triều đình cho làm:
- Năm 1866–1867, ông được cử cùng giám mục Gauthier sang Pháp để mua máy móc, sách vở, thuê thợ và tìm cách cho người sang học. Chuyến đi phải bỏ dở khi Pháp chiếm nốt ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ năm 1867.
- Ông được giao một số việc kỹ thuật trong nước, như khảo sát và các công trình nhỏ.
- Ý tưởng cử người ra nước ngoài học, mở mang buôn bán vẫn được nhắc lại trong triều những năm sau.
Nhưng các cải cách lớn thì không diễn ra. Lý do nằm ở nhiều phía: triều đình thiếu tiền, phe bảo thủ mạnh, nỗi nghi ngại với người Công giáo, áp lực quân sự của Pháp ngày càng dồn dập, và bản thân một số đề nghị cũng khó làm ngay trong điều kiện khi ấy. Đánh giá công bằng là: ông được nghe một phần, được giao một số việc, nhưng tầm cải cách ông mong muốn không bao giờ thành hiện thực.
Dũng cảm ở đâu
Nói thẳng với người có quyền
Dâng sớ trái ý vua thời phong kiến không phải chuyện an toàn. Nguyễn Trường Tộ viết thẳng rằng lối học khoa cử đương thời không giúp được việc nước, rằng triều đình hiểu thế giới quá ít. Ông không hạ giọng để dễ nghe. Đây là can đảm đạo đức: nói điều mình tin là đúng, dù biết người nghe không thích.
Nói trong khi bị nghi ngờ
Một người Công giáo, từng làm thông ngôn cho Pháp, lại đi khuyên vua học theo phương Tây: mọi lời ông nói đều có thể bị hiểu là có ý đồ. Ông biết điều đó và vẫn viết, lại viết rất nhiều lần, kiên nhẫn giải thích. Can đảm ở đây không phải một lần liều mà là sự bền bỉ.
Viết khi thân thể suy kiệt
Ông mắc bệnh nặng nhiều năm, đi lại khó khăn. Nhiều điều trần được viết trong lúc bệnh. Ông mất năm 1871, mới ngoài bốn mươi.
Can đảm có hiểu biết
Điểm đáng học nhất: ông không chỉ hô hào "phải đổi mới". Ông đưa phương án cụ thể, có so sánh, có lý lẽ. Dũng cảm khi góp ý không có nghĩa là nói to, mà là nói có cơ sở.
Đặt cạnh những người cùng thời
Nguyễn Trường Tộ không phải người duy nhất muốn canh tân. Thời Tự Đức còn có những người như Phạm Phú Thứ, Nguyễn Lộ Trạch, Đặng Huy Trứ với các đề xuất riêng, và Bùi Viện với chuyến đi tìm đồng minh ở Mỹ. Điều làm Nguyễn Trường Tộ nổi bật là độ rộng và độ hệ thống của các bản điều trần, cùng hoàn cảnh cá nhân đầy bất lợi.
Ở Nhật Bản, cuộc Minh Trị duy tân bắt đầu từ năm 1868, đúng giai đoạn ông viết. Người đời sau hay so sánh hai nước và tiếc cho Đại Nam. So sánh này có ích nhưng cũng dễ đơn giản hoá: hoàn cảnh hai nước khác nhau rất nhiều, và không thể quy tất cả cho việc một ông vua có nghe một người hay không.
Bài học cho người đọc hôm nay
Người góp ý ở cơ quan, trong gia đình, ở lớp học đều gặp phiên bản nhỏ của tình thế Nguyễn Trường Tộ: mình thấy điều cần thay đổi, người có quyền không muốn nghe, và mình có thể bị nghi là có ý riêng. Vài điều rút ra:
- Đưa phương án, không chỉ chê. Điều trần của ông luôn kèm việc phải làm.
- Kiên nhẫn. Một lần nói không được thì giải thích lại, bằng lý lẽ khác.
- Chấp nhận không được nghe hết. Có những góp ý đúng mà vẫn không được thực hiện. Điều đó không làm việc góp ý trở nên vô ích.
- Không cần "đánh cược" bản thân. Can đảm khi góp ý hôm nay là nói qua đúng kênh, có lý lẽ, có người cùng ủng hộ, không phải làm ầm ĩ.
Đọc thêm / làm tiếp
- Trương Bá Cần, Nguyễn Trường Tộ: con người và di thảo: công trình tập hợp và giới thiệu các văn bản của ông, hữu ích cho người muốn đọc trực tiếp điều trần.
- Đọc Tế cấp bát điều trong một bản dịch có chú thích, để thấy giọng văn nói thẳng nhưng có lý lẽ của ông.
- Nghệ An: vùng quê ông ở Hưng Nguyên cũ còn mộ phần và các công trình gắn với ông; nhà thờ Xã Đoài thường được nhắc là có dấu ấn của ông trong việc xây dựng.
- Câu hỏi để nói chuyện với con lớn: "Khi con có ý kiến khác thầy cô hoặc bố mẹ, làm sao để nói cho người lớn chịu nghe?"
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Trường Tộ là ai?
Nguyễn Trường Tộ (khoảng 1828–1871) là nhà tư tưởng canh tân quê Nghệ An, người Công giáo, am hiểu khoa học và kỹ thuật phương Tây. Ông nổi tiếng với các bản điều trần dâng vua Tự Đức đề nghị cải cách đất nước.
Nguyễn Trường Tộ dâng bao nhiêu bản điều trần?
Các nhà nghiên cứu thống kê khác nhau vì có văn bản thất lạc hoặc khó xác định, thường nói khoảng vài chục bản còn lưu, viết trong khoảng 1863–1871. Nổi tiếng nhất là Tế cấp bát điều năm 1867.
Vì sao điều trần của Nguyễn Trường Tộ không được thực hiện?
Triều đình thiếu tiền, phe bảo thủ mạnh, nhiều người nghi ngờ ông vì là người Công giáo và từng làm thông ngôn cho Pháp, trong khi áp lực quân sự của Pháp ngày càng lớn. Một số việc ông đề xuất đã được giao làm, nhưng các cải cách lớn không diễn ra.
Tế cấp bát điều là gì?
Đó là bản điều trần năm 1867 của Nguyễn Trường Tộ, nghĩa là "tám điều cấp bách", nêu tám việc ông cho là phải làm ngay để cứu nước, liên quan đến ngoại giao, quân sự, kinh tế và giáo dục.
Nguyễn Trường Tộ có phải là người bị triều đình bỏ qua hoàn toàn không?
Không hẳn. Ông từng được cử sang Pháp năm 1866–1867 mua máy móc và tìm người học, cũng được giao một số việc kỹ thuật. Nhưng tầm cải cách lớn mà ông mong muốn không được triều đình thực hiện.