Người thích cảm giác mạnh không nhất thiết dũng cảm hơn người khác; nhiều khi họ chỉ có ngưỡng sợ khác và tìm thấy khoái cảm trong chính sự kích thích. Nhà tâm lý Marvin Zuckerman gọi đặc điểm này là "tìm kiếm cảm giác" (sensation seeking) và đo được nó bằng thang đo từ thập niên 1960–1970. Can đảm thì khác: nó là làm điều đáng làm dù sợ. Người nhảy bungee vì thấy phê và người lặng lẽ đi khám bệnh dù sợ kết quả – người sau có khi can đảm hơn.
Zuckerman và thang đo tìm kiếm cảm giác
Marvin Zuckerman (1928–2018), giáo sư tâm lý tại Đại học Delaware, bắt đầu quan tâm đến chủ đề này khi nghiên cứu về cách ly giác quan: có người chịu được phòng tối im lặng rất lâu, có người bứt rứt chỉ sau thời gian ngắn. Ông cho rằng mỗi người có một mức kích thích "vừa đủ" khác nhau.
Trong cuốn sách năm 1994, Zuckerman định nghĩa tìm kiếm cảm giác là xu hướng tìm những cảm giác và trải nghiệm đa dạng, mới lạ, phức tạp và mãnh liệt, kèm sự sẵn lòng chấp nhận rủi ro về thể chất, xã hội, pháp lý hay tài chính để có những trải nghiệm đó.
Thang đo phổ biến nhất của ông (bản thứ năm, cuối thập niên 1970) chia thành bốn mặt:
| Mặt | Mô tả | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tìm hồi hộp và phiêu lưu | Thích hoạt động thể chất có tốc độ, độ cao, mạo hiểm | Muốn thử dù lượn, lặn biển, leo núi |
| Tìm trải nghiệm | Thích điều mới qua giác quan và tư duy, lối sống khác lạ | Du lịch bụi, ăn món lạ, nghe nhạc lạ |
| Phá bỏ kiềm chế | Tìm kích thích qua tiệc tùng, giao du | Thích những buổi tụ tập náo nhiệt |
| Dễ chán | Không chịu được sự lặp lại, đơn điệu | Bứt rứt khi phải làm một việc mãi |
Những điều nghiên cứu đã ghi nhận
- Theo tuổi: mức tìm kiếm cảm giác thường tăng ở tuổi mới lớn, lên cao khoảng cuối tuổi teen đầu tuổi hai mươi, rồi giảm dần theo tuổi.
- Theo giới: trung bình nam cao hơn nữ ở mặt hồi hộp – phiêu lưu và phá bỏ kiềm chế, dù khác biệt cá nhân lớn hơn nhiều so với khác biệt nhóm.
- Di truyền: nghiên cứu sinh đôi gợi ý một phần đáng kể sự khác biệt có nguồn gốc di truyền.
- Sinh học: Zuckerman và các nhà nghiên cứu khác tìm thấy liên hệ với hệ dopamine và một số chỉ số sinh hóa, nhưng bức tranh sinh học còn đang được nghiên cứu, chưa có lời giải gọn gàng.
- Hệ quả: tìm kiếm cảm giác cao liên quan đến cả những lựa chọn lành mạnh (thể thao mạo hiểm có huấn luyện, nghề cứu hộ) lẫn hành vi nguy cơ (lái xe tốc độ cao, dùng chất kích thích).
Thích cảm giác mạnh không phải là dũng cảm
Đây là điểm cần nói thẳng. Theo cách định nghĩa của S. J. Rachman, can đảm là tiếp tục hành động trong khi đang sợ. Người tìm kiếm cảm giác cao thường ít sợ hơn trong những tình huống mạo hiểm thể chất, thậm chí thấy thích thú. Họ không vượt qua nỗi sợ; họ chỉ có ít nỗi sợ để vượt.
Nghiên cứu của Christopher Rate, Robert Sternberg và cộng sự (2007) về cách người ta hiểu chữ "can đảm" cho thấy trong quan niệm chung, một hành động can đảm thường có mấy yếu tố: có chủ ý, đã cân nhắc, có rủi ro cho bản thân, và vì một mục tiêu tốt đẹp, đáng giá. Nhảy từ chỗ cao xuống nước để quay video có rủi ro, nhưng thiếu yếu tố cuối cùng – mục tiêu đáng giá. Đó là liều, không phải dũng.
| Tìm cảm giác mạnh | Can đảm | |
|---|---|---|
| Động lực | Cảm giác hưng phấn, sự mới lạ | Một mục tiêu đáng giá |
| Nỗi sợ | Thường thấp, có khi thấy thích | Có, đôi khi rất lớn |
| Rủi ro | Là một phần sức hút | Là cái giá chấp nhận, được giảm tối đa |
| Ví dụ | Thích tốc độ, độ cao, trải nghiệm lạ | Đi khám bệnh dù sợ, nói thật dù khó |
Hai thứ có thể gặp nhau: một người thích cảm giác mạnh chọn nghề cứu hộ trên núi, dùng chính đặc điểm đó để phục vụ mục tiêu tốt. Nhưng bản thân sự thích thú với rủi ro không làm ai đáng khen.
Người thích cảm giác mạnh và người ít thích: không ai đúng hơn
Tìm kiếm cảm giác là một nét tính cách, không phải đức tính hay khuyết tật. Người điểm thấp không "nhát"; họ thường bền bỉ với việc lặp lại, cẩn thận, ít tai nạn. Người điểm cao không "giỏi" hơn; họ cần nhiều kích thích hơn để thấy sống động.
Hiểu nét này ở mình giúp chọn đúng: người điểm cao cần lối thoát lành mạnh cho nhu cầu kích thích, người điểm thấp không cần ép mình làm những việc mạo hiểm để chứng tỏ can đảm. Can đảm của họ có thể nằm ở chỗ khác hoàn toàn.
Lối ra lành mạnh cho người thích cảm giác mạnh
Nhu cầu kích thích là thật; câu hỏi là thỏa mãn nó thế nào mà không trả giá bằng an toàn.
- Hoạt động có huấn luyện và thiết bị: leo vách nhân tạo có dây và người bảo hộ, lặn biển có chứng chỉ và hướng dẫn viên, chèo thuyền kayak có áo phao, dù lượn theo khóa học bài bản.
- Tàu lượn, công viên giải trí có tiêu chuẩn an toàn – có wiki riêng trong hệ bàn về nỗi sợ tàu lượn.
- Trải nghiệm mới không cần rủi ro thể chất: học ngôn ngữ mới, đi một vùng đất lạ, thử một nghề tay chân, nấu món của nước khác.
- Thể thao cường độ cao: chạy đường dài, đạp xe đường trường, bơi ở bể có cứu hộ.
Những thứ không phải lối ra: đua xe trên đường, đu bám xe, leo nóc nhà, nhảy cầu, bơi qua sông, "thử thách" trên mạng, dùng chất kích thích. Chúng không chỉ đặt mình vào nguy hiểm mà còn đặt người khác vào nguy hiểm.
Tuổi teen và mạng xã hội
Tuổi mới lớn là lúc nhu cầu tìm kiếm cảm giác cao nhất trong đời, trong khi khả năng tự kiểm soát vẫn đang hoàn thiện. Thêm sức hút của lượt xem và lời bình, các "thử thách" nguy hiểm dễ lan nhanh. Nhận diện được rằng mình đang tìm cảm giác chứ không phải đang dũng cảm là một bước tự bảo vệ quan trọng. Một câu hỏi đơn giản giúp phân biệt: "Nếu không ai xem, không ai quay lại, mình có còn muốn làm việc này không, và nó phục vụ điều gì tốt?"
Đọc thêm / làm tiếp
- Marvin Zuckerman, Behavioral Expressions and Biosocial Bases of Sensation Seeking (1994).
- Rate C. R., Clarke J. A., Lindsay D. R., Sternberg R. J. (2007), "Implicit theories of courage", The Journal of Positive Psychology.
- Thử tự hỏi: lần gần nhất mình thấy "phê" vì một việc mạo hiểm, mục tiêu của việc đó là gì? Và lần gần nhất mình làm một việc đáng làm dù rất sợ là khi nào?
Câu hỏi thường gặp
Tìm kiếm cảm giác mạnh là gì?
Tìm kiếm cảm giác (sensation seeking) là nét tính cách thích những trải nghiệm mới lạ, mãnh liệt và sẵn lòng chấp nhận rủi ro để có chúng. Khái niệm do nhà tâm lý Marvin Zuckerman phát triển, đo bằng thang đo gồm bốn mặt. Mức độ thường cao nhất ở cuối tuổi teen và giảm dần theo tuổi.
Người thích cảm giác mạnh có dũng cảm hơn không?
Không nhất thiết. Họ thường ít sợ hơn trong tình huống mạo hiểm, nên không có nhiều nỗi sợ để vượt qua. Can đảm là hành động vì mục tiêu đáng giá dù đang sợ, điều mà người ít thích mạo hiểm cũng làm được trong đời thường.
Liều lĩnh và dũng cảm khác nhau thế nào?
Dũng cảm là chấp nhận rủi ro sau khi cân nhắc, vì một mục tiêu đáng giá, và giảm rủi ro tới mức thấp nhất có thể. Liều lĩnh là lao vào rủi ro không cần thiết, thường vì cảm giác hoặc để người khác nhìn. Nhảy cầu, đu xe để quay video là liều, không phải dũng.
Vì sao tuổi teen hay thích mạo hiểm?
Nghiên cứu cho thấy nhu cầu tìm kiếm cảm giác tăng ở tuổi mới lớn, trong khi phần não lo việc kiềm chế và cân nhắc vẫn đang hoàn thiện. Có bạn bè hoặc người xem làm xu hướng chọn việc mạo hiểm tăng thêm. Hoạt động mạo hiểm có huấn luyện và thiết bị an toàn là lối ra lành mạnh hơn.