Nhiều dân tộc trên thế giới có nghi lễ thử thách lòng can đảm để đánh dấu việc một người bước sang tuổi trưởng thành: nhảy từ tháp gỗ với dây leo buộc chân ở Vanuatu, đeo găng chứa kiến đạn ở vùng Amazon, nhảy qua lưng đàn bò ở Ethiopia, ở một mình nhịn ăn trên đồi để tìm khải thị ở Bắc Mỹ. Điểm chung: chúng diễn ra trong cộng đồng, có người lớn hướng dẫn, mang ý nghĩa tinh thần, và được chuẩn bị qua nhiều thế hệ. Đó là lý do chúng không thể và không nên bắt chước bên ngoài văn hoá của mình.
Nghi lễ chuyển tiếp: khung để hiểu
Nhà dân tộc học Arnold van Gennep, trong cuốn Les rites de passage (Các nghi lễ chuyển tiếp, 1909), nhận thấy các nghi lễ đánh dấu bước ngoặt đời người ở khắp nơi thường có ba giai đoạn:
- Tách ra: người trải qua nghi lễ rời khỏi vai trò cũ — rời gia đình, cắt tóc, thay áo.
- Ngưỡng: giai đoạn "ở giữa", không còn là trẻ con, chưa là người lớn. Thử thách thường nằm ở đây.
- Nhập lại: trở về cộng đồng với vai trò mới, được công nhận.
Nhà nhân học Victor Turner về sau phát triển khái niệm "ngưỡng" (liminality), nhấn mạnh rằng giai đoạn giữa này gắn kết những người cùng trải qua nó. Thử thách can đảm trong nghi lễ vì thế không chỉ để chứng tỏ cá nhân, mà để tạo một sự thay đổi được cả cộng đồng chứng kiến và thừa nhận.
Năm nghi lễ nổi tiếng
| Nghi lễ | Dân tộc, vùng | Thử thách | Ý nghĩa trong văn hoá |
|---|---|---|---|
| Naghol (nhảy đất) | Đảo Pentecost, Vanuatu | Nhảy từ tháp gỗ cao, hai cổ chân buộc dây leo | Gắn với mùa khoai mỡ, cầu mùa tốt |
| Găng kiến đạn | Người Sateré-Mawé, Amazon (Brazil) | Đeo găng đan chứa kiến đạn, chịu vết đốt rất đau | Chứng tỏ sức chịu đựng của người con trai |
| Nhảy bò (ukuli bula) | Người Hamar, thung lũng Omo (Ethiopia) | Chạy qua lưng một hàng bò đứng sát nhau | Đủ tư cách lập gia đình |
| Tìm khải thị (vision quest) | Nhiều dân tộc bản địa Bắc Mỹ, ví dụ người Lakota | Ở một mình nhiều ngày trên nơi thiêng, nhịn ăn, cầu nguyện, có bậc trưởng lão hướng dẫn | Tìm hướng đi, sự hướng dẫn tinh thần |
| Lễ cấp sắc | Người Dao (Việt Nam và khu vực) | Học luật tục, nghi lễ kéo dài nhiều ngày | Công nhận trưởng thành, được nhận tên âm |
Naghol: "tổ tiên" của nhảy bungee
Trên đảo Pentecost, đàn ông dựng những tháp gỗ cao, buộc dây leo rừng vào cổ chân rồi nhảy xuống, đầu chạm nhẹ vào nền đất đã được xới tơi. Nghi lễ diễn ra vào mùa khoai mỡ, và độ dài dây được người có kinh nghiệm tính toán kỹ. Một truyền thuyết địa phương kể về người phụ nữ trốn chạy người chồng bằng cách nhảy từ ngọn cây với dây leo buộc chân. Nghi lễ này truyền cảm hứng cho môn nhảy bungee hiện đại, vốn dùng dây đàn hồi, thiết bị an toàn và đội vận hành chuyên nghiệp.
Găng kiến đạn của người Sateré-Mawé
Kiến đạn (Paraponera clavata) nổi tiếng vì vết đốt được cho là đau bậc nhất trong thế giới côn trùng. Trong nghi lễ, những chàng trai đeo găng đan chứa kiến đạn trong vài phút, có tiếng hát, điệu nhảy của cộng đồng đi kèm, và được làm nhiều lần theo năm tháng. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy thử thách trong nghi lễ gắn với lòng tin, âm nhạc và sự nâng đỡ của cả làng — không phải màn biểu diễn đơn lẻ.
Nhảy bò của người Hamar
Chàng trai phải chạy qua lưng một hàng bò, thường làm vài lượt mà không ngã, trước sự chứng kiến của họ hàng. Bò là tài sản và biểu tượng quan trọng của người Hamar. Nghi lễ có những phần gây tranh cãi trong mắt người ngoài, và giới nghiên cứu khuyên nhìn chúng trong toàn bộ văn hoá địa phương thay vì chỉ chụp lấy một khoảnh khắc gây sốc.
Khi nghi lễ thay đổi theo thời gian
Nghi lễ không đứng yên. Một ví dụ hay được nhắc là người Maasai ở Đông Phi: trước đây, việc săn sư tử từng gắn với tuổi trưởng thành của các chiến binh trẻ. Khi quần thể sư tử suy giảm, các trưởng lão cùng tổ chức bảo tồn đã khuyến khích thay thế bằng những cuộc thi thể thao truyền thống như chạy, ném lao, nhảy cao — được biết đến với tên "Maasai Olympics" từ khoảng năm 2012. Lòng can đảm và niềm tự hào vẫn được tôn vinh, chỉ là bằng một con đường không lấy đi sinh mạng của loài vật quý.
Nhiều xã hội hiện đại cũng có nghi lễ trưởng thành đã "mềm" đi: lễ trưởng thành ở Nhật Bản cho người tròn tuổi trưởng thành, lễ tuyên thệ của học sinh, sinh viên, lễ khai giảng. Không còn thử thách thể chất, nhưng vẫn có ba giai đoạn tách ra – ngưỡng – nhập lại.
Vì sao "thử thách trên mạng" không phải nghi lễ
Những "thử thách" lan truyền trên mạng xã hội đôi khi được người tham gia mô tả như một cách chứng tỏ bản lĩnh. Đặt cạnh nghi lễ truyền thống, sự khác biệt hiện ra rất rõ:
| Nghi lễ truyền thống | "Thử thách" trên mạng | |
|---|---|---|
| Ai hướng dẫn | Trưởng lão, người có kinh nghiệm nhiều đời | Không ai, hoặc người lạ trên mạng |
| Chuẩn bị | Nhiều năm, có kỹ thuật được truyền lại | Không chuẩn bị |
| Ý nghĩa | Bước sang vai trò mới, được cộng đồng thừa nhận | Lượt xem, lượt thích |
| Ai chứng kiến và nâng đỡ | Cả cộng đồng, gia đình | Người xem vô danh |
| Kết thúc | Được công nhận, có vai trò mới | Chẳng thay đổi gì, hoặc chấn thương |
Nói cách khác, "thử thách" trên mạng chỉ chép lại phần nguy hiểm của nghi lễ mà bỏ mất phần làm nên ý nghĩa và an toàn. Đó là liều, không phải dũng. Với trẻ và thiếu niên, đây là điều cha mẹ nên nói thẳng.
Nghi lễ trưởng thành an toàn cho gia đình hôm nay
Nhiều gia đình muốn đánh dấu một bước lớn của con — vào lớp 1, lên cấp hai, tròn 15 tuổi — bằng một việc có ý nghĩa. Có thể mượn khung ba giai đoạn của van Gennep mà không cần bất kỳ thử thách nguy hiểm nào:
Việc làm được ngay
- Tách ra: một chuyến đi riêng của con với bố hoặc mẹ, chỉ hai người.
- Ngưỡng: một thử thách vừa sức, có người lớn đi cùng: leo một ngọn núi có đường mòn và hướng dẫn viên, hoàn thành khoá học bơi ở bể có cứu hộ, tự nấu một bữa cho cả nhà, tự đi xe buýt một chặng có người lớn theo dõi.
- Nhập lại: cả nhà cùng ăn một bữa, con kể lại; ông bà, bố mẹ nói một điều họ tin ở con; trao cho con một trách nhiệm mới tương xứng.
- Câu nói mẫu: "Từ hôm nay, con sẽ tự lo việc này. Bố mẹ tin con làm được, và bố mẹ vẫn luôn ở đây."
Những điều nên tránh
- Bắt chước nghi lễ của dân tộc khác như một trò mạo hiểm.
- Thử thách làm con đau, sợ hãi quá mức, hay ở một mình nơi nguy hiểm.
- So sánh con với người khác về độ "gan".
Đọc thêm và làm tiếp
- Sách: Arnold van Gennep, Các nghi lễ chuyển tiếp (1909); Victor Turner, The Ritual Process (1969).
- Tham quan: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) có các trưng bày về nghi lễ vòng đời của nhiều dân tộc, trong đó có người Dao.
- Câu hỏi cho tuổi teen: "Theo con, ngày nào là ngày con thấy mình lớn lên? Có cần một thử thách nguy hiểm để biết mình đã trưởng thành không?".
Câu hỏi thường gặp
Nghi lễ thử thách can đảm là gì?
Là nghi lễ trong đó một người, thường là thiếu niên, vượt qua một thử thách về sức chịu đựng hay lòng gan để được cộng đồng công nhận là trưởng thành. Ví dụ: nhảy Naghol ở Vanuatu, găng kiến đạn của người Sateré-Mawé, nhảy bò của người Hamar.
Nhảy bungee bắt nguồn từ đâu?
Nhảy bungee hiện đại lấy cảm hứng từ nghi lễ Naghol trên đảo Pentecost, Vanuatu, nơi đàn ông nhảy từ tháp gỗ với dây leo buộc cổ chân. Bungee hiện đại dùng dây đàn hồi, thiết bị an toàn và đội vận hành chuyên nghiệp.
Nghi lễ chuyển tiếp gồm những giai đoạn nào?
Theo Arnold van Gennep (1909), có ba giai đoạn: tách khỏi vai trò cũ, giai đoạn ngưỡng ở giữa, và nhập lại cộng đồng với vai trò mới. Thử thách can đảm thường nằm ở giai đoạn ngưỡng.
Thử thách trên mạng có phải là nghi lễ trưởng thành?
Không. Chúng chỉ chép phần nguy hiểm mà thiếu người hướng dẫn, sự chuẩn bị, ý nghĩa và cộng đồng nâng đỡ. Đó là liều lĩnh, không phải dũng cảm.
Làm nghi lễ trưởng thành cho con thế nào cho an toàn?
Chọn một thử thách vừa sức có người lớn đi cùng như hoàn thành khoá học bơi ở bể có cứu hộ, leo núi có hướng dẫn viên, tự nấu một bữa cơm, rồi cả nhà cùng ghi nhận và trao cho con một trách nhiệm mới.