Nellie Bly và mười ngày trong nhà thương điên năm 1887

Nellie Bly (tên thật Elizabeth Cochran, 1864–1922) là nữ phóng viên Mỹ, năm 1887 giả làm người mất trí để được đưa vào nhà thương dành cho phụ nữ trên đảo Blackwell's Island ở New York, ở trong đó mười ngày rồi viết loạt phóng sự về những gì mình thấy. Loạt bài, sau in thành sách Ten Days in a Mad-House, phơi bày cảnh bệnh nhân bị đối xử tàn tệ và góp phần thúc đẩy một cuộc điều tra cùng việc tăng ngân sách chăm sóc. Đây là ví dụ kinh điển về can đảm của người làm báo, đồng thời cũng đặt ra những câu hỏi đạo đức đáng bàn.

Một cô gái trẻ muốn viết điều nghiêm túc

Elizabeth Cochran sinh năm 1864 ở bang Pennsylvania. Cha mất sớm, gia đình túng thiếu. Bà vào nghề báo ở Pittsburgh khi viết thư phản bác một bài báo coi thường phụ nữ đi làm; biên tập viên thấy bà viết sắc sảo nên mời cộng tác. Bút danh Nellie Bly lấy từ tên một bài hát phổ biến thời đó.

Phóng viên nữ thời ấy thường bị giao viết về thời trang, nhà cửa, vườn tược. Bly muốn viết về đời sống người lao động, về những chỗ khuất của xã hội. Năm 1887, bà đến New York, gõ cửa tờ New York World của Joseph Pulitzer.

Nhiệm vụ: vào bên trong nhà thương

Tòa soạn giao cho bà một nhiệm vụ khó: tìm cách được nhận vào nhà thương điên dành cho phụ nữ trên đảo Blackwell's Island (nay là đảo Roosevelt) để xem bên trong thật sự ra sao. Đã có nhiều lời đồn về điều kiện tồi tệ ở đó, nhưng không ai bên ngoài kiểm chứng được.

Bly thuê phòng ở một nhà trọ cho phụ nữ, cố ý cư xử lạ, nói những câu vô nghĩa, tỏ ra sợ hãi. Người trong nhà trọ gọi cảnh sát. Bà được đưa ra trước thẩm phán, rồi qua khám của các bác sĩ. Theo lời bà kể lại, các bác sĩ nhanh chóng kết luận bà mất trí, và bà được đưa ra đảo.

Điều cần nhấn mạnh: đây là một kế hoạch có tòa soạn đứng sau. Tòa soạn biết bà ở đâu và đã hứa sẽ đưa bà ra. Dù vậy, bà vẫn không biết chắc mình sẽ phải ở trong đó bao lâu, và có thể gặp chuyện gì.

Mười ngày bên trong: những gì bà kể lại

Trong loạt bài và cuốn sách, Bly mô tả:

• Thức ăn tồi: bánh mì khô cứng, thức ăn ôi, nước uống bẩn.
• Tắm nước lạnh: bệnh nhân bị dội nước lạnh, nhiều người dùng chung một chậu nước, chung khăn.
• Ngồi im cả ngày: phụ nữ bị bắt ngồi thẳng trên ghế băng cứng nhiều giờ liền, không được nói chuyện, không được làm gì, trong phòng lạnh.
• Bị la mắng, đối xử thô bạo: nhân viên quát tháo, chế nhạo, có khi đánh người.
• Người không bệnh bị giam: bà gặp những phụ nữ, nhiều người là người nhập cư không nói được tiếng Anh, bị đưa vào đây mà theo bà không hề có dấu hiệu bệnh tâm thần. Một khi đã vào, không ai nghe họ giải thích.

Bly viết rằng chính cách đối xử ở đó đủ để biến một người khoẻ mạnh thành người suy sụp. Từ khi vào đảo, bà cư xử hoàn toàn bình thường, nhưng nhân viên vẫn coi mọi lời bà nói là triệu chứng.

Sau khi ra ngoài: tác động của loạt phóng sự

Khi đoàn điều tra đến, theo lời Bly kể, nhiều thứ đã được sửa sang trước, và một số người bệnh bà nhắc tới không còn ở đó. Dù vậy, các kết luận của bà vẫn được ghi nhận đủ để dẫn tới thay đổi. Mức độ cải thiện thực tế về lâu dài là điều các sử gia vẫn đánh giá khác nhau.

Hai năm sau, năm 1889, Bly lại nổi tiếng với chuyến đi vòng quanh thế giới trong 72 ngày, nhanh hơn nhân vật trong tiểu thuyết Vòng quanh thế giới trong 80 ngày của Jules Verne. Nhưng chính phóng sự nhà thương mới là thứ làm nên tên tuổi bà trong lịch sử báo chí.

Can đảm, và cả những câu hỏi đáng hỏi

Can đảm ở đâu

Bly tự đặt mình vào nơi mà người ngoài đều sợ, mất quyền tự quyết, không biết chắc ngày ra. Mục đích không phải để nổi tiếng bằng cảm giác mạnh, mà để những người phụ nữ không có tiếng nói được nghe. Bà làm điều đó khi mới khoảng 23 tuổi, trong một nghề mà phụ nữ thường bị gạt ra ngoài.

Vì sao không phải liều lĩnh

• Có kế hoạch rõ và một tổ chức đứng sau chịu trách nhiệm đưa bà ra.
• Có mục tiêu xã hội cụ thể, không phải thử thách bản thân cho vui.
• Có kỹ năng chuyên môn: quan sát, ghi nhớ, viết lại chính xác.

Những câu hỏi đạo đức

Báo chí hôm nay vẫn bàn về cách làm của Bly. Đóng giả để vào một cơ sở y tế là lừa dối các bác sĩ, thẩm phán và chiếm một chỗ trong cơ sở điều trị. Nhiều cơ quan báo chí hiện đại chỉ chấp nhận "phóng sự nằm vùng" khi lợi ích công cộng rất lớn và không còn cách nào khác để có thông tin. Câu chuyện của Bly là ví dụ được dẫn cho cả hai phía của cuộc tranh luận này. Kể lại nó một cách trung thực nghĩa là nhắc đến cả phần này.

Cũng cần một lời về ngôn ngữ: "nhà thương điên" là cách gọi của thời đó. Ngày nay ta nói bệnh viện tâm thần và tôn trọng người bệnh như mọi người bệnh khác. Chính phóng sự của Bly là một bước trong quá trình thay đổi cái nhìn ấy.

Bài học cho người đọc hôm nay

• Đứng về phía người không có tiếng nói. Can đảm lớn của Bly là dùng sức mình để kể chuyện của người khác.
• Kiểm chứng tận mắt trước khi kết luận. Lời đồn không đủ; bà vào tận nơi để thấy.
• Chuẩn bị đường ra. Mọi việc mạo hiểm có trách nhiệm đều có người biết mình ở đâu và có cách để rút lui an toàn.

Với học sinh, câu chuyện này hợp để thảo luận về báo chí, về quyền được đối xử tử tế của người bệnh, và về ranh giới giữa mục đích tốt với phương tiện được phép dùng.

Đọc thêm / làm tiếp

• Nellie Bly, Ten Days in a Mad-House (1887): bản tiếng Anh thuộc phạm vi công cộng, ngắn, đọc được với học sinh trung học.
• Nellie Bly, Around the World in Seventy-Two Days (1890): tường thuật chuyến đi vòng quanh thế giới.
• Đảo Roosevelt ở New York: toà nhà Octagon, một phần của khu nhà thương cũ, vẫn còn; trên đảo có công trình tưởng niệm Nellie Bly.
• Câu hỏi để nói chuyện với con lớn: "Nói dối để làm điều tốt thì có được không? Nếu được, khi nào thì không còn được nữa?"