Jeanne Baret (1740–1807) là người phụ nữ đầu tiên được biết đến đã đi trọn một vòng quanh Trái Đất, theo đoàn thám hiểm của Louis-Antoine de Bougainville (1766–1769) trong vai một người hầu nam tên "Jean". Bà đi cùng nhà thực vật học Philibert Commerson, giúp ông thu thập hàng nghìn mẫu cây, trong đó có thể có loài hoa mà người Việt gọi là hoa giấy. Câu chuyện của bà vừa là can đảm của người dám bước vào thế giới cấm phụ nữ, vừa nhắc rằng lịch sử khoa học từng bỏ quên nhiều người làm việc thầm lặng.
Một phụ nữ nông thôn hiểu cây cỏ
Jeanne Baret sinh năm 1740 ở vùng Bourgogne, miền trung đông nước Pháp, trong một gia đình nông dân nghèo. Giấy tờ thời đó ghi rất ít về tuổi nhỏ của bà. Các nhà nghiên cứu cho rằng bà có hiểu biết về cây thuốc, kiểu kiến thức dân gian mà phụ nữ nông thôn thường nắm, và chính điều này đưa bà đến với Commerson.
Philibert Commerson là nhà thực vật học, sống ở vùng gần đó. Baret làm quản gia cho ông, rồi trở thành trợ lý, và nhiều tài liệu cho thấy hai người có quan hệ gần gũi. Khi Commerson được mời tham gia đoàn thám hiểm vòng quanh thế giới của hải quân Pháp với tư cách nhà tự nhiên học, ông được phép mang theo một người phụ việc.
Lệnh cấm phụ nữ trên tàu và màn cải trang
Quy định của hải quân Pháp khi đó không cho phụ nữ đi trên tàu chiến. Commerson sức khoẻ yếu, cần người chăm sóc và giúp việc thu mẫu. Baret cải trang thành nam, lấy tên Jean Baret, và lên tàu Étoile, con tàu tiếp tế đi cùng tàu Boudeuse của Bougainville, năm 1766.
Cuộc sống trên tàu với một người phụ nữ phải giấu thân phận không đơn giản: chỗ ngủ chật, không riêng tư, nhiều tháng giữa biển. Bà làm việc nặng như mọi người phụ việc, mang vác dụng cụ, đi theo Commerson lên bờ trong các chuyến thu mẫu, nhiều khi chính bà làm phần lớn việc đi lại vì sức khoẻ ông kém.
Hành trình và những mẫu cây
| Mốc | Sự việc |
|---|---|
| 1766 | Đoàn Bougainville rời nước Pháp; Baret trên tàu Étoile trong vai người hầu nam của Commerson. |
| 1767 | Đoàn ghé Rio de Janeiro và Montevideo ở Nam Mỹ. Commerson và Baret thu thập nhiều mẫu thực vật, trong đó có cây sau này mang tên Bougainvillea (hoa giấy). |
| 1767–1768 | Qua eo biển Magellan, vượt Thái Bình Dương, ghé Tahiti và nhiều đảo khác. |
| Trên đường đi | Thân phận nữ của Baret bị phát hiện; các nhật ký thuật lại khác nhau về nơi và cách thức. |
| Cuối 1768 | Commerson và Baret rời đoàn, ở lại đảo Île de France (nay là Mauritius) để nghiên cứu thực vật. |
| 1773 | Commerson mất ở Mauritius. |
| Khoảng 1774–1775 | Baret kết hôn với một người lính Pháp, cùng chồng trở về Pháp, chính thức hoàn thành vòng quanh Trái Đất. |
| 1785 | Bộ Hải quân Pháp cấp cho bà một khoản trợ cấp hằng năm, ghi nhận công lao trong chuyến đi. |
| 1807 | Bà mất ở Pháp. |
Về loài hoa giấy, cần nói cho chính xác: chi Bougainvillea được mô tả dựa trên mẫu và ghi chép của Commerson, đặt theo tên trưởng đoàn. Vì Baret thường là người đi thu mẫu khi Commerson ốm, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng rất có thể chính bà đã hái những cành hoa giấy đầu tiên được đưa về châu Âu. Đây là suy luận hợp lý, không phải điều có giấy tờ xác nhận.
Bị phát hiện: chỗ các nguồn không khớp nhau
Bougainville ghi trong nhật ký rằng thân phận của Baret bị người dân Tahiti nhận ra ngay khi bà lên bờ. Nhưng nhật ký của một số người khác trong đoàn kể khác: bà bị phát hiện muộn hơn, ở một hòn đảo khác, và trong hoàn cảnh tồi tệ hơn nhiều, với những chi tiết cho thấy bà bị một số thuỷ thủ đối xử thô bạo. Sử gia Glynis Ridley, trong cuốn The Discovery of Jeanne Baret (2010), phân tích các nhật ký này và cho rằng phiên bản của Bougainville đã làm nhẹ đi những gì thật sự xảy ra.
Khi kể cho trẻ nhỏ, không cần đi vào chi tiết này. Với người lớn và học sinh lớn, nên biết rằng chuyến đi của Baret không lãng mạn như những bức tranh minh hoạ sau này; bà đã phải chịu rủi ro thật và tổn thương thật.
Bà được ghi nhận thế nào
Commerson đặt tên một chi cây là Baretia để ghi công bà, nhưng tên này về sau không còn được dùng vì loài đó được xếp vào một chi khác. Suốt hơn hai thế kỷ, tên bà gần như chỉ còn trong chú thích của các sách về Bougainville.
Năm 2012, nhà thực vật học Eric Tepe và cộng sự đặt tên một loài cà dại mới tìm thấy ở Nam Mỹ là Solanum baretiae để tôn vinh bà. Những năm gần đây, tên bà được nhắc nhiều hơn trong sách về phụ nữ trong khoa học.
Điều đáng nói là chính phủ Pháp thời đó, dù có quy định cấm, vẫn cấp trợ cấp cho bà vì công việc trong chuyến đi. Bougainville cũng viết về bà với giọng tôn trọng, khen sự can đảm và chăm chỉ của bà.
Kiểu can đảm của Jeanne Baret
- Đi vào nơi cấm cửa vì công việc thật. Bà không cải trang để phiêu lưu cho vui mà để làm một công việc khoa học mà mình có năng lực.
- Chịu đựng sự bất định lâu dài. Gần ba năm trên biển và đất lạ, với nguy cơ bị lộ bất cứ lúc nào.
- Tiếp tục sau mất mát. Khi Commerson mất, bà ở một mình trên một hòn đảo xa, không tiền, không địa vị, và vẫn tìm được cách sống rồi trở về.
- Làm việc không cần được nhắc tên. Phần lớn mẫu vật được ghi dưới tên Commerson. Bà vẫn làm.
Giống như truyền thuyết về Nguyễn Thị Duệ ở Việt Nam, câu chuyện của Baret cho thấy có những người phải giấu chính mình chỉ để được làm điều mình giỏi. Khác biệt là trường hợp của Baret có nhiều tài liệu đương thời hơn, dù tài liệu ấy chủ yếu do đàn ông viết về bà.
Bài học cho người đọc hôm nay
Lần tới khi đi ngang một giàn hoa giấy trong hẻm hay trước cổng trường, có thể kể cho con: loài hoa quen thuộc này đến châu Âu nhờ một chuyến đi vòng quanh thế giới, và rất có thể người hái nó là một phụ nữ phải giả làm đàn ông để được lên tàu.
Với học sinh lớn, câu chuyện mở ra câu hỏi: trong một nhóm làm việc, ai là người được ghi tên, và ai là người làm mà không được nhắc? Tập thói quen ghi công đúng cho từng người trong nhóm cũng là một cách nhỏ để lịch sử không bỏ quên ai.
Đọc thêm / làm tiếp
- Glynis Ridley, The Discovery of Jeanne Baret (2010): cuốn sách tiếng Anh phổ biến nhất về bà, đọc kèm với tinh thần phản biện vì có những chỗ tác giả suy luận.
- Bougainville, Voyage autour du monde (1771): tường thuật chuyến đi của chính trưởng đoàn, có đoạn nhắc về Baret.
- Hoạt động với trẻ: cùng con ép một cành hoa giấy giữa hai trang sách, làm "mẫu cây" đầu tiên, ghi ngày và nơi hái, kể chuyện người thu mẫu cây trên tàu ngày xưa.
- Câu hỏi để nói chuyện: "Nếu con giỏi một việc nhưng người ta không cho làm, con sẽ làm gì?"
Câu hỏi thường gặp
Jeanne Baret là ai?
Jeanne Baret (1740–1807) là phụ nữ Pháp, được biết đến là người phụ nữ đầu tiên đi vòng quanh thế giới. Bà cải trang nam để theo đoàn thám hiểm Bougainville 1766–1769 làm trợ lý cho nhà thực vật học Philibert Commerson.
Người phụ nữ đầu tiên đi vòng quanh thế giới là ai?
Người được ghi nhận rộng rãi là Jeanne Baret, theo đoàn thám hiểm của Bougainville từ năm 1766 và về đến Pháp khoảng năm 1775. Bà là người phụ nữ đầu tiên có tài liệu xác nhận đã hoàn thành trọn vòng đi.
Vì sao Jeanne Baret phải giả trai?
Quy định của hải quân Pháp thời đó không cho phụ nữ đi trên tàu chiến. Để được làm trợ lý cho Commerson trong chuyến thám hiểm, bà cải trang thành một người hầu nam tên Jean Baret.
Jeanne Baret có liên quan gì đến hoa giấy?
Hoa giấy (Bougainvillea) được mô tả dựa trên mẫu Commerson thu ở Nam Mỹ trong chuyến đi. Vì Baret thường là người thu mẫu khi Commerson ốm, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có thể chính bà đã hái mẫu đầu tiên, nhưng điều này là suy luận, chưa có giấy tờ xác nhận.
Jeanne Baret bị phát hiện là phụ nữ ở đâu?
Các nguồn không thống nhất. Bougainville ghi bà bị nhận ra ở Tahiti, nhưng nhật ký của một số thành viên khác trong đoàn kể bà bị phát hiện ở nơi khác và trong hoàn cảnh tồi tệ hơn.